Cień (ang. The Shadow) to archetyp wywodzący się z teorii psychologicznych Carla Gustava Junga, reprezentujący ukryte aspekty ludzkiej osobowości. Obejmuje cechy, pragnienia i instynkty wypierane ze świadomości, które pozostają obecne w nieświadomości i tworzą ciemną stronę psychiki.
Cień w teorii Junga
Według Junga świadomy umysł tłumi wiedzę o własnych słabościach, wadach, nieakceptowanych pragnieniach oraz pierwotnych popędach. Treści te zostają wyparte do nieświadomości, przez co nie ujawniają się bezpośrednio w codziennym zachowaniu człowieka.
Nie oznacza to jednak ich zaniku. Nadal stanowią część osobowości, tworząc jej ukryty wymiar, który może pozostawać w sprzeczności ze świadomym obrazem samego siebie.
Cień charakteryzuje się irracjonalnością, instynktownością, emocjonalnością i częstym brakiem podporządkowania zasadom moralnym. Nie obejmuje jednak wyłącznie cech negatywnych. Wiążą się z nim również intuicja i kreatywność.
Cień jako archetyp literacki
W literaturze fantasy cień bohatera często przyjmuje postać odrębnej postaci reprezentującej jego ukryte lub nieakceptowane cechy.
Najczęściej występuje jako rozbudowany antagonista, którego osobowość i działania odzwierciedlają ciemną stronę protagonisty. Może jednak pełnić również funkcję niepokojącego sprzymierzeńca albo postaci drugoplanowej.
W każdym z tych wariantów archetyp cienia pozwala przedstawić te aspekty osobowości bohatera, które pozostają poza jego świadomą kontrolą lub nie odpowiadają jego wyobrażeniu o sobie.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.