Trickster (ang. The Trickster) to archetyp postaci przebiegłej, skłonnej do oszustw, żartów i podstępów, która świadomie narusza obowiązujące prawa, normy społeczne oraz przyjęte zasady postępowania. Mimo nieposłuszeństwa i nieprzewidywalności jest zazwyczaj przedstawiany jako postać budząca sympatię. Jego działania mogą zarówno podważać utrwalony porządek, jak i prowadzić do destrukcji.
Rola społeczna i osobista
Trickster posługuje się sprytem, kłamstwem i podstępem, aby przekraczać granice wyznaczone przez społeczeństwo. W ten sposób zmusza otoczenie do zastanowienia się nad zasadnością istniejących ograniczeń i poddania ich krytycznej ocenie.
Reprezentowana przez niego anarchiczna energia umożliwia kwestionowanie norm, których naruszanie mogłoby być uznawane za tabu. Bez takiej możliwości społeczeństwo może popaść w stagnację i stopniowy rozkład.
Podobną funkcję trickster pełni w relacjach międzyludzkich. Jego żarty i psikusy mogą ujawniać słabości innych osób, skłaniając je do rozpoznania własnych wad i ich przezwyciężenia.
Trickster w mitologii
W opowieściach mitologicznych trickster często występuje jako istota boska, która okazuje ludziom zrozumienie i sympatię. Jednocześnie poprzez swoje działania uświadamia innym bogom ich nadmierne przywiązanie do sztywnych zasad.
Archetyp ten ma jednak również okrutne oblicze. Żarty trickstera mogą przybierać niszczycielską postać, a wywoływany przez niego chaos nie zawsze służy określonemu celowi. Niekiedy działa wyłącznie dla samego zakłócenia porządku, nie zważając na cierpienie innych.
Liminalność i zmienność
Trickster łączy przeciwstawne właściwości: jest zarazem twórczy i destrukcyjny, należy do społeczeństwa, a jednocześnie pozostaje wobec niego outsiderem. Ta dwoistość czyni go istotą liminalną, zdolną do przekraczania rozmaitych granic.
Jego zmienność może obejmować nie tylko zachowanie, lecz także wygląd fizyczny, seksualność, emocje oraz charakter więzi z innymi istotami. Trickster może przyjmować odmienne formy i swobodnie przekraczać ograniczenia, które dla pozostałych postaci pozostają trwałe.
Niestabilność i zmienność stanowią zatem cechy całej jego natury, a nie wyłącznie sposobu działania.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.