Głowa do wycierania (ang. Eraserhead) to amerykański film fantasy z 1977 roku w reżyserii Davida Lyncha, który był również autorem scenariusza. W rolach głównych wystąpili Jack Nance i Charlotte Stewart. Film trwa 89 minut i stanowi debiut reżyserski Lyncha, wyróżniający się surrealistyczną narracją, groteskowymi obrazami oraz atmosferą nieustannego zagrożenia.
Fabuła
Głównym bohaterem jest Henry, grany przez Jacka Nance’a, prawdopodobnie bezrobotny drukarz, którego życie zmienia się po narodzinach dziecka. Jego partnerka Mary, z którą pozostaje w niestabilnym związku, informuje go, że został ojcem i powinien się z nią ożenić.
Noworodek okazuje się istotą o groteskowym wyglądzie, bardziej przypominającą gada niż człowieka. Niemal nieustannie wydaje nieprzyjemne odgłosy, a jego obecność staje się dla Henry’ego źródłem narastającego niepokoju.
Po odejściu Mary bohater doświadcza serii niezwykłych, trudnych do wyjaśnienia wydarzeń. Jednym z nich jest sen, w którym jego odcięta głowa trafia do fabryki, gdzie okazuje się, że znajdująca się w niej materia mózgowa doskonale nadaje się do produkcji gumek do wycierania ołówka.
Ostatecznie Henry podejmuje próbę zabicia potwornego dziecka. Następstwa jego działania pozostają jednak niejednoznaczne.
Forma i interpretacje
Głowa do wycierania wyróżnia się odejściem od tradycyjnych zasad narracji filmowej. Kolejne wydarzenia tworzą ciąg niepokojących doświadczeń, w których rzeczywistość przeplata się z obrazami przypominającymi koszmary senne.
Groteskowy wygląd dziecka, niezwykłe wizje Henry’ego oraz wszechobecna atmosfera zagrożenia nadają produkcji charakter surrealistycznego horroru. Film oddziałuje przede wszystkim poprzez obraz, dźwięk i nastrój, a nie jednoznacznie wyjaśnioną fabułę.
Powstało wiele interpretacji jego znaczenia, jednak trudności w ustaleniu spójnego sensu wydarzeń sprawiły, że dzieło bywa traktowane przede wszystkim jako doświadczenie audiowizualne, którego podstawową funkcją jest wywoływanie określonych emocji.
David Lynch nie przedstawił jednoznacznego wyjaśnienia filmu. Stwierdził jedynie, że nie spotkał się dotąd z interpretacją odpowiadającą jego własnemu rozumieniu dzieła.
Znaczenie i wpływ
Głowa do wycierania należy do najbardziej osobliwych filmów w twórczości Lyncha. Pomimo wymagającej formy zdobył uznanie dzięki intensywnej atmosferze grozy oraz sugestywnemu wykorzystaniu surrealistycznych obrazów.
Film wywarł wpływ na późniejsze produkcje wykorzystujące podobne środki wyrazu. Wśród dzieł inspirowanych jego estetyką wymienia się Lśnienie (The Shining), Barton Fink oraz Pi.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.