Sanatorium pod Klepsydrą (ang. The Hourglass Sanatorium) to polski film fantasy z 1973 roku w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa, będący adaptacją opowiadań Brunona Schulza ze zbioru pod tym samym tytułem. Has był również autorem scenariusza, a w obsadzie znaleźli się Jan Nowicki i Irena Orska. Film trwa 124 minuty i łączy fantastykę z surrealistyczną wizją pamięci, przemijania oraz historycznej zagłady.
Fabuła
Głównym bohaterem jest Józef, który wyrusza w podróż do podupadłego sanatorium, aby odwiedzić umierającego ojca, Jakuba. Podczas niepokojącej jazdy pociągiem towarzyszą mu pasażerowie przypominający zmarłych.
Po przybyciu na miejsce Józef odkrywa, że czas w sanatorium płynie inaczej niż w świecie zewnętrznym. Budynek znajduje się w stanie postępującego rozkładu, a nieliczni pracownicy wykazują obojętność zarówno wobec pacjentów, jak i samej placówki.
Pobyt w sanatorium staje się dla bohatera podróżą przez własną przeszłość. Józef doświadcza niezwykłych wydarzeń i powraca do scen ze swojego wcześniejszego życia, które przeplatają się z niepokojącymi obrazami teraźniejszości. Wśród powracających postaci pojawia się niewidomy konduktor, którego obecność nadaje kolejnym doświadczeniom bohatera atmosferę zagrożenia.
Forma i tematyka
Film wyróżnia się mroczną, barokową stylistyką oraz surrealistycznym sposobem przedstawiania rzeczywistości. Granice między wspomnieniami, teraźniejszością i fantastycznymi wydarzeniami pozostają niejednoznaczne, a zaburzony upływ czasu stanowi jeden z podstawowych elementów konstrukcji opowieści.
Podróż Józefa przez przeszłość i niepokojącą teraźniejszość nabiera również znaczenia historycznego. Obok osobistych doświadczeń bohatera film przedstawia pamięć o żydowskiej obecności w Europie Wschodniej, zniszczonej podczas Holokaustu.
Adaptacja twórczości Brunona Schulza
Literacką podstawą filmu były opowiadania Brunona Schulza, polskiego pisarza zamordowanego przez nazistów w 1942 roku. Wojciech Jerzy Has rozwinął zawarte w nich motywy fantastyczne i wspomnieniowe, wprowadzając dodatkowo odniesienia do Zagłady.
Wątki związane z Holokaustem stanowiły świadomy element autorskiej interpretacji reżysera. Dzięki nim ekranizacja zyskała charakter upamiętnienia świata żydowskiej kultury Europy Wschodniej, którego istnienie zostało przerwane przez wydarzenia II wojny światowej.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.