Id i superego (ang. The Id and Super-ego) to dwa przeciwstawne składniki psychiki wywodzące się z teorii psychologicznych Zygmunta Freuda. Choć nie należą do koncepcji archetypów Carla Gustava Junga, w literaturze często przyjmują postać odrębnych bohaterów, uosabiających instynktowne pragnienia oraz zasady moralne i społeczne.
Id – instynkty i emocje
Id reprezentuje pierwotne pragnienia, impulsy i reakcje emocjonalne, które nie podlegają ograniczeniom wynikającym z norm społecznych ani nakazów sumienia. Jest dziecięcym aspektem osobowości, kierującym się bezpośrednimi potrzebami i uczuciami.
Id wykazuje pewne podobieństwo do archetypu cienia, jednak zazwyczaj nie ma równie mrocznego i groźnego charakteru. Oba pojęcia należą do odmiennych modeli psychologicznych, choć częściowo opisują zbliżone aspekty ludzkiej psychiki.
W literaturze id często zostaje uosobione przez impulsywnego, emocjonalnego i niezdyscyplinowanego przyjaciela protagonisty. Przykładem takiej postaci jest Ron Weasley.
Superego – moralność i rozum
Superego stanowi przeciwieństwo id, reprezentując uwewnętrznione zasady społeczne, normy etyczne oraz moralne sumienie. Odpowiada za ocenę zachowania w świetle przyjętych reguł, a także wiąże się z wiedzą i racjonalnym rozumowaniem.
Jego charakter bywa porównywany do surowego rodzica, który wskazuje właściwe postępowanie i wymaga przestrzegania określonych zasad.
W opowieściach literackich superego często przyjmuje postać rozsądnego, inteligentnego i powściągliwego przyjaciela bohatera. Taką funkcję pełni Hermiona Granger.
Równowaga psychiczna bohatera
Id i superego reprezentują odmienne, niekiedy sprzeczne dążenia. Pierwsze odpowiada dziecięcej impulsywności i emocjonalności, drugie zaś rodzicielskiej kontroli, dyscyplinie oraz podporządkowaniu normom.
Bohater, który nie ulega bezkrytycznie żadnej z tych sił, może wypracować równowagę między własnymi pragnieniami a wymaganiami społecznymi. Przezwyciężenie jednostronnych nacisków id i superego pozwala mu w pełniejszy sposób uczestniczyć w rzeczywistości i przyjąć rolę dojrzałej, zrównoważonej osoby.
W ten sposób postacie uosabiające oba składniki psychiki mogą odgrywać istotną rolę w przedstawianiu psychologicznego dojrzewania protagonisty.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.