Twórcy: holenderscy osadnicy
Źródło: nowojorski folklor
Data: XVII–XIX wiek
Pochodzenie postaci
Pogodny „Santa”, którego znamy od około półtora wieku i którego w Anglii często mylono z bardziej tradycyjną, tajemniczą, a nawet budzącą lęk postacią Father Christmas, jest zasadniczo tworem Nowego Jorku. Holenderscy założyciele miasta w XVII wieku (ówczesnego Nowego Amsterdamu) przywieźli ze sobą legendy o świętym Mikołaju, rozdawcy prezentów i opiekunie dzieci (historyczny święty Mikołaj miał żyć w Azji Mniejszej w IV wieku). Wśród holenderskich osadników święty ten był powszechnie znany jako „Sinta Klaas”, a w XIX wieku jego imię zostało zaadaptowane przez osoby anglojęzyczne jako Santa Claus.
Postacią literacką, która bardziej niż jakakolwiek inna przyczyniła się do odrodzenia i sentymentalizacji Bożego Narodzenia – dotąd wiejskiego, staroświatowego, częściowo pogańskiego święta (tego rodzaju obyczaju, który purytanie zakładający Amerykę potępiali) – oraz przekształcenia go w rodzinne, mieszczańskie święto odpowiednie dla kapitalistycznej metropolii, był urodzony na Manhattanie Washington Irving.
Rozwój legendy
Pisząc pod pseudonimem Diedrich Knickerbocker w humorystycznej Historii Nowego Jorku (1809), Irving wspomniał o świętym Mikołaju przelatującym nad dachami miasta i rozdającym dary. W późniejszych esejach, zebranych w The Sketch Book of Geoffrey Crayon, Gent. (1819), opisał również dawne angielskie obchody Bożego Narodzenia w tak sugestywny sposób, że zachwyciły one całe pokolenie miejskich czytelników po obu stronach Atlantyku. Jednym z nich był młody Charles Dickens, wielbiciel Irvinga, który w latach czterdziestych XIX wieku stworzył inną postać ściśle związaną z Bożym Narodzeniem – Ebenezera Scrooge’a.
W 1823 roku inny admirator Irvinga, jego nowojorski współmieszkaniec Clement Clark Moore, opublikował poemat A Visit from St Nicholas (rozpoczynający się od słów: „T’was the night before Christmas…”). Ten wielokrotnie przedrukowywany utwór wprowadził do powszechnej wyobraźni wiele najbardziej charakterystycznych cech świętego Mikołaja – przede wszystkim latające sanie ciągnięte przez magiczne renifery, zstępowanie kominem podczas rozdawania prezentów, jego pogodny charakter i krępą sylwetkę – i od tego momentu wzorzec został utrwalony.
Święty Mikołaj w kulturze popularnej
Wizerunek Świętego Mikołaja w czerwonym stroju został rozwinięty przez XIX-wiecznych amerykańskich rysowników i ilustratorów tworzących kartki świąteczne, książki prezentowe i kampanie reklamowe, a następnie trafił do literatury i filmu.
Postać ta pojawiła się między innymi w powieści dla dzieci L. Franka Bauma The Life and Adventures of Santa Claus (1902); w filmie George’a Seatona Cud na 34. ulicy (1947), którego akcja została odpowiednio umieszczona w nowojorskim domu towarowym Macy’s, gdzie Świętego Mikołaja zagrał Edmund Gwenn; w filmie familijnym Santa Claus (1985), w którym wcielił się w niego David Huddleston; oraz w jego powieściowej adaptacji autorstwa Joan D. Vinge.
Nowojorskie korzenie opowieści o Świętym Mikołaju zostały bardzo wyraźnie podkreślone w tym ostatnim filmie i powieści. Chociaż Claus został tam przedstawiony jako serdeczny, stary skandynawski drwal, obdarzony przez elfy nieśmiertelnością, akcja opowieści szybko przenosi się na surowe ulice wielkiego amerykańskiego miasta – prawdziwego duchowego domu Świętego Mikołaja.