Twórca: Edgar Rice Burroughs
Źródło: „Tarzan wśród małp” (powieść publikowana w czasopiśmie)
Data: 1912
Lord Greystoke i bohater afrykańskiej dżungli
Znany również jako John Clayton, lord Greystoke, angielski podrzutek wychowany w afrykańskiej dżungli przez wielkie małpy. Bohater obdarzony ogromną siłą, zręcznością i inteligencją, porozumiewa się ze zwierzętami, ratuje damy w opałach, poczynając od swojej pierwszej miłości, Jane Porter, oraz odkrywa rozmaite zaginione cywilizacje.
Stworzony w 1912 roku przez urodzonego w Chicago powieściopisarza Burroughsa, Tarzan po raz pierwszy pojawił się w magazynie pulp „All-Story”. Od tego czasu stał się być może najsłynniejszą fikcyjną postacią XX wieku – uniwersalnym bohaterem wywodzącym się ze spopularyzowanych wersji idei Rousseau i Darwina.
Jego przygody pojawiały się we wszystkich mediach – czasopismach, książkach, filmach, komiksach prasowych, radiu, komiksach oraz serialach telewizyjnych, zarówno aktorskich, jak i animowanych – ale zasadniczo można wyróżnić trzy główne wcielenia: Tarzana książkowego, Tarzana filmowego i Tarzana z komiksów prasowych.
Powieści Edgara Rice’a Burroughsa
Książki Burroughsa to: „Tarzan wśród małp” (1914), „Powrót Tarzana” (1915), „Zwierzęta Tarzana” (1916), „Syn Tarzana” (1917 – poświęcony głównie przygodom Tarzana Juniora, znanego również jako Korak Zabójca), „Tarzan i klejnoty Oparu” (1918), „Opowieści z dżungli Tarzana” (1919), „Tarzan nieposkromiony” (1920), „Tarzan straszliwy” (1921), „Tarzan i złoty lew” (1923), „Tarzan i ludzie-mrówki” (1924), „Tarzan, władca dżungli” (1928), „Tarzan i zaginione imperium” (1929), „Tarzan w Pellucidarze” (1930 – w którym odwiedza podziemny świat), „Tarzan niezwyciężony” (1931), „Tarzan triumfujący” (1932), „Tarzan i miasto złota” (1933), „Tarzan i człowiek-lew” (1934), „Tarzan i ludzie-lamparty” (1935), „Wyprawa Tarzana” (1936), „Tarzan i zakazane miasto” (1938), „Tarzan wspaniały” (1939), „Tarzan i Legia Cudzoziemska” (1947), „Tarzan i szaleniec” (1964) oraz „Tarzan i rozbitkowie” (1965).
Dwa ostatnie tytuły zostały wydane pośmiertnie, podobnie jak „Tarzan: The Lost Adventure” (1995), ukończenie fragmentu pozostawionego przez Burroughsa przez Joe R. Lansdale’a.
Kontynuacje innych autorów
Kontynuacje napisane przez innych autorów obejmują nieautoryzowaną serię pięciu powieści „Bartona Werpera” – Petera T. Scotta i Peggy O. Scott. Są to: „Tarzan and the Silver Globe”, „Tarzan and the Cave City” i „Tarzan and the Snake People” (wszystkie z 1964 roku), a także „Tarzan and the Abominable Snowmen” oraz „Tarzan and the Winged Invaders” (obie z 1965 roku).
Do kontynuacji faktycznie autoryzowanych przez spadkobierców Burroughsa należą „Tarzan and the Valley of Gold” (1966) Fritza Leibera, luźno oparty na scenariuszu filmowym Claira Huffakera, oraz „Tarzan: The Epic Adventures” (1996) R. A. Salvatore’a, oparty na scenariuszu telewizyjnym.
Tarzan poza kanonem Burroughsa
Bardziej niezwykłym przykładem „apokryfu” jest „The Adventure of the Peerless Peer” (1974) Philipa José Farmera, w którym Tarzan spotyka Sherlocka Holmesa.
Tarzan pojawia się pod różnymi postaciami w wielu innych książkach Farmera, w tym w pornograficznej „A Feast Unknown” (1969), gdzie występuje pod imieniem „Lord Grandrith” i walczy z „Docem Calibanem”, czyli Doc Savage’em.
Farmer napisał również „Tarzan Alive: A Definitive Biography of Lord Greystoke” (1972), zawierającą drzewo genealogiczne łączące Tarzana z licznymi innymi fikcyjnymi postaciami. Idąc śladem Farmera, J. T. Edson, autor westernów, stworzył krótką serię powieści, rozpoczynającą się od „Bunduki” (1975), opowiadającą o przygodach w dżungli adoptowanego syna Tarzana.
Tarzan na wielkim ekranie
W filmie „Tarzan wśród małp” (1918) w roli bohatera wystąpił siłacz Elmo Lincoln, a w latach 20. powstały różne inne filmy nieme i seriale kinowe.
„Człowiek-małpa” (1932) był pierwszym filmem dźwiękowym z Tarzanem, a zarazem pierwszym, w którym wystąpił mistrz olimpijski w pływaniu Johnny Weissmuller. Zagrał on Tarzana w kolejnych dwunastu filmach, spośród których być może najlepszym był „Miłość Tarzana” (1934).
W tym samym czasie Buster Crabbe wystąpił w „Tarzan the Fearless” (1933), a Herman Brix, znany również jako Bruce Bennett, zagrał w „The New Adventures of Tarzan” (1935) oraz jego kontynuacji.
Gdy starzejący się Weissmuller pożegnał się z rolą w „Tarzan and the Mermaids” (1948), Lex Barker wystąpił jako przystojny bohater w „Tarzan’s Magic Fountain” (1949) oraz czterech kolejnych filmach, natomiast Gordon Scott był nadmiernie umięśnionym wcieleniem człowieka-małpy w „Tarzan’s Hidden Jungle” (1955) i pięciu późniejszych filmach.
Denny Miller był dość niedojrzałym blondwłosym Tarzanem w fatalnym remake’u „Tarzan, człowiek-małpa” (1959). Jock Mahoney wcielił się w szczupłego i dojrzałego bohatera w „Tarzan jedzie do Indii” (1962) oraz jeszcze jednym filmie, podczas gdy Mike Henry zagrał protagonistę jako potężnego brutala w „Tarzan and the Valley of Gold” (1966) i dwóch kontynuacjach.
Miles O’Keeffe zagrał Tarzana jako przystojnego, lecz pozbawionego wyrazistości bohatera w drugim remake’u „Tarzan, człowiek-małpa” (1981), natomiast Christopher Lambert znakomicie wypadł w głównej roli w „Greystoke: Legenda Tarzana, władcy małp” (1984). Ten ostatni jest jedynym filmem, który zbliża się do oddania sprawiedliwości wizji Tarzana stworzonej przez Burroughsa.
Indyjskie filmy i inne ekranowe wersje
Oprócz wszystkich tych anglojęzycznych filmów powstało wiele indyjskich produkcji opartych na tej postaci, w tym filmy o tak intrygujących tytułach jak „Tarzan and Delilah” (1964) z Azadem, „Tarzan and King Kong” (1965) z Darą Singhem oraz „Tarzan in Fairy Land” (1968), ponownie z Azadem.
Nieuchronnie pojawiły się również pornograficzne dodatki do sagi Tarzana – na przykład mało znany film „Tarzan and the Valley of Lust” (1976).
Tarzan w radiu i telewizji
Aktor James H. Pierce, zięć Burroughsa, przez wiele lat grał Tarzana w radiu. Ron Ely był sympatycznym telewizyjnym Tarzanem w amerykańskim serialu realizowanym w latach 1966–1969.
W animowanym serialu telewizyjnym „Tarzan, Lord of the Jungle” (1976) głosu bohaterowi użyczył Robert Ridgely. W filmie telewizyjnym „Tarzan in Manhattan” (1989) wystąpił Joe Lara, podczas gdy w kolejnym serialu telewizyjnym z lat 1991–1992 główną rolę zagrał Wolf Larson. W jeszcze innym serialu, „Tarzan: The Epic Adventures” (1996–1997), Joe Lara powrócił do tej roli.
Tarzan w komiksie
Komiksowy Tarzan najlepiej reprezentowany jest przez twórczość Burne’a Hogartha, zebraną w książce „Tarzan, Jungle Lord” (1968) wraz z esejem, w którym artysta opisuje Tarzana jako „migotliwy wytwór mitu i marzenia”.
W 1972 roku Hogarth opublikował „Tarzan of the Apes”, graficzną wersję pierwszej połowy powieści Burroughsa.
W książce „Tarzan and Tradition: Classical Myth in Popular Literature” (1981) profesor literatury klasycznej Erling B. Holtsmark stwierdza: „siła, która sprawia, że reagujemy na wędrówki Odyseusza, działa również w przypadku Tarzana Burroughsa, a ci dwaj wielcy popularni bohaterowie przemawiają bezpośrednio do naszych najbardziej cenionych fantazji”.