Śródziemie (ang. Middle-earth) – fikcyjny świat stworzony przez J.R.R. Tolkiena, stanowiący miejsce wydarzeń przedstawionych w Hobbicie oraz Władcy Pierścieni. Jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych światów współczesnej literatury fantasy. Jego historia, geografia, mitologia i języki tworzą rozbudowaną wizję rzeczywistości, w której losy różnych ludów splatają się z walką o władzę nad Jedynym Pierścieniem.
Geneza i języki Śródziemia
Podstawą świata stworzonego przez Tolkiena były języki. Pisarz, będący znawcą języków i mitologii, opracowywał sztuczne systemy językowe, dla których następnie tworzył historię, kulturę i mitologię posługujących się nimi ludów.
Szczególne znaczenie miały języki elfów, których rozwój stanowił jeden z fundamentów całej koncepcji Śródziemia. Tolkien czerpał inspiracje między innymi z klasycznej greki i łaciny. Znał również staroangielski, staronordycki oraz język Rohanu, który w jego twórczości odzwierciedlał wyobrażenie dawnej angielszczyzny.
Mitologiczne i językowe zainteresowania autora wpłynęły na ukształtowanie świata zamieszkanego przez elfy, krasnoludy, hobbitów, ludzi oraz liczne istoty fantastyczne.
Geografia i krainy
Krajobrazy Śródziemia obejmują rozległe równiny, góry, lasy, rzeki oraz krainy o odmiennym charakterze. Obok terenów spokojnych i żyznych występują obszary zniszczone, niebezpieczne i pozostające pod wpływem mrocznych sił.
Jedną z najważniejszych krain jest Shire, ojczyzna hobbitów, przedstawiona jako spokojna okolica pełna zielonych wzgórz. Jej krajobraz nawiązuje do wiejskiej Anglii. Właśnie stamtąd rozpoczynają się wyprawy Bilba i Froda Bagginsów.
Na wschód od Shire rozciągają się coraz bardziej niebezpieczne tereny. Wśród nich znajdują się Góry Mgliste, których podziemne korytarze i jaskinie skrywają liczne zagrożenia. W ich głębi położona jest Moria, dawna siedziba krasnoludów, znana również jako Khazad-dûm.
Na południu znajduje się Gondor, którego nazwa oznacza Kamienną Krainę. Jest to jedno z najważniejszych królestw ludzi, graniczące z Mordorem, czyli Czarną Krainą. Mordor stanowi siedzibę Saurona i centrum jego potęgi. Jego krajobraz tworzą jałowe pustkowia, góry oraz wulkaniczna Góra Przeznaczenia.
W Gondorze wznosi się Minas Tirith, wielka cytadela otoczona siedmioma pierścieniami murów. Miasto jest jednym z najważniejszych ośrodków obrony przed siłami Mordoru.
Na północ od Gondoru rozciąga się Rohan, kraina słynąca z konnych wojowników zwanych Rohirrimami. Jej mieszkańcy odgrywają istotną rolę w wojnie przeciwko Sauronowi.
Ludy i istoty Śródziemia
Śródziemie zamieszkują liczne ludy różniące się pochodzeniem, kulturą, obyczajami i sposobem życia.
Elfy należą do najstarszych i najbardziej niezwykłych mieszkańców tego świata. Są nieśmiertelne, obdarzone wielką wiedzą oraz zdolnościami, które inne ludy postrzegają jako magiczne. Wśród ich przedstawicieli znajdują się Galadriela i Elrond. Elfy pozostają związane z dawną historią Śródziemia, a ich losy naznaczone są stopniowym przemijaniem ich potęgi.
Krasnoludy są ludem związanym przede wszystkim z górami i podziemnymi królestwami. Słyną z umiejętności rzemieślniczych, szczególnie obróbki kamienia i metali. Ich dawna siedziba, Moria, była jednym z najwspanialszych podziemnych królestw Śródziemia, zanim została utracona.
Hobbici to niewielki lud zamieszkujący przede wszystkim Shire. Cenią spokojne życie, wygodę i codzienne przyjemności. Pomimo pozornej niepozorności odgrywają zasadniczą rolę w wydarzeniach decydujących o przyszłości Śródziemia. Do najbardziej znanych hobbitów należą Bilbo Baggins i jego krewny Frodo.
Ludzie tworzą liczne społeczności i królestwa. Wśród nich szczególne znaczenie mają mieszkańcy Gondoru i Rohanu. W przeciwieństwie do elfów ludzie są śmiertelni, a ich dzieje związane są z przemianami politycznymi, wojnami oraz walką o przetrwanie.
W Śródziemiu występują również entowie, przypominające drzewa istoty będące strażnikami lasów. Należą do nich najstarsze żyjące stworzenia tego świata. Entowie odznaczają się powolnym sposobem mówienia i działania, jednak potrafią wykazać się ogromną siłą.
Do istot służących mrocznym potęgom należą orkowie i gobliny, przedstawiani jako okrutni i zdeprawowani przeciwnicy wolnych ludów. W armiach Saurona występują także trolle i inne niebezpieczne stworzenia.
Mroczne potęgi i historia konfliktów
Dzieje Śródziemia naznaczone są długotrwałymi konfliktami między wolnymi ludami a siłami ciemności.
Wśród dawnych władców zła szczególne miejsce zajmuje Morgoth, nazywany również Melkorem. Był on pierwotnym Czarnym Władcą, którego działania sprowadziły na Śródziemie liczne nieszczęścia. Jego następcą został Sauron, dawny sługa Morgotha.
Sauron dążył do podporządkowania sobie wszystkich ludów Śródziemia. Najważniejszym narzędziem jego władzy stał się Jedyny Pierścień, w którym zawarł znaczną część własnej potęgi. Utrata Pierścienia osłabiła Saurona, lecz nie doprowadziła do jego całkowitego unicestwienia.
Po odzyskaniu sił Sauron ponownie zagroził wolnym ludom, gromadząc armie w Mordorze i przygotowując się do wojny.
Wojna o Pierścień
Centralnym wydarzeniem przedstawionym we Władcy Pierścieni jest wyprawa mająca na celu zniszczenie Jedynego Pierścienia.
Po odnalezieniu Pierścienia przez Bilba Bagginsa przedmiot trafia ostatecznie do Froda, który podejmuje się zadania dostarczenia go do Góry Przeznaczenia. Jedynie tam, w ogniu, w którym został wykuty, może zostać zniszczony.
Frodo wyrusza z Shire w towarzystwie innych hobbitów. W Rivendell powstaje Drużyna Pierścienia, w której skład wchodzą przedstawiciele różnych ludów Śródziemia. Wspólna wyprawa prowadzi przez niebezpieczne krainy, między innymi przez Morię, gdzie Drużyna mierzy się z dawnymi zagrożeniami ukrytymi w podziemiach.
Po rozpadzie Drużyny jej członkowie podążają odmiennymi drogami. Część z nich uczestniczy w walkach przeciwko wojskom Saurona, podczas gdy Frodo i Sam kontynuują podróż do Mordoru.
Istotną rolę w ich wyprawie odgrywa Gollum, istota przez długi czas pozostająca pod wpływem Jedynego Pierścienia. Jego obsesja na punkcie utraconego przedmiotu prowadzi do wydarzeń, które ostatecznie przyczyniają się do zniszczenia Pierścienia.
Upadek Saurona kończy Wojnę o Pierścień i otwiera nowy okres w dziejach Śródziemia. Wraz z odejściem elfów i stopniowym zanikiem dawnych potęg rozpoczyna się epoka, w której dominującą rolę odgrywają ludzie.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.