Doktor Fu Manchu (ang. Dr Fu Manchu) – fikcyjny bohater literacki stworzony przez brytyjskiego pisarza Saxa Rohmera, którego prawdziwe nazwisko brzmiało Arthur Sarsfield Ward. Po raz pierwszy pojawił się w opowiadaniu Fu-Manchu z 1912 roku. Jest chińskim geniuszem zbrodni, przywódcą tajnego stowarzyszenia Si-Fan, dążącym do zdobycia władzy nad światem. Postać stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych antagonistów dwudziestowiecznej literatury popularnej, występując w powieściach, filmach, słuchowiskach radiowych, serialach telewizyjnych i komiksach.
Charakterystyka postaci
Fu Manchu jest przedstawiany jako chłodny, wyrachowany i niezwykle inteligentny przywódca organizacji przestępczej. Kieruje tajnym stowarzyszeniem Si-Fan, którego działalność obejmuje różne części świata. Jego nadrzędnym celem jest zdobycie globalnej dominacji.
W realizacji swoich planów wykorzystuje rozbudowaną sieć współpracowników, trucizny, tortury, morderstwa oraz niezwykłe zwierzęta. Dysponuje również służącymi, którzy bezwarunkowo wykonują jego polecenia.
Charakterystycznym elementem wyglądu Fu Manchu jest wysokie czoło, porównywane do czoła Williama Shakespeare’a, oraz twarz przypominająca wizerunki szatana.
Głównymi przeciwnikami doktora są brytyjscy bohaterowie Denis Nayland Smith i doktor Petrie, którzy wielokrotnie udaremniają jego przestępcze przedsięwzięcia.
Fu Manchu w twórczości Saxa Rohmera
Postać Fu Manchu zadebiutowała w 1912 roku w serii opowiadań publikowanych na łamach brytyjskiego magazynu popularnego „The Story-Teller”. Rok później utwory te zostały zebrane w powieści The Mystery of Dr Fu Manchu (1913), wydanej w Stanach Zjednoczonych pod tytułem The Insidious Dr Fu Manchu.
Kolejnymi książkami były The Devil Doctor (1916), znana w USA jako The Return of Dr Fu Manchu, oraz The Si-Fan Mysteries (1917), opublikowana na rynku amerykańskim pod tytułem The Hand of Fu Manchu.
Po tych publikacjach Rohmer próbował odejść od swojego najbardziej znanego bohatera. Sukces Fu Manchu w amerykańskim magazynie „Collier’s Weekly” oraz popularność niemych adaptacji filmowych w latach dwudziestych skłoniły go jednak do wznowienia cyklu.
W następnych dziesięcioleciach ukazały się kolejne powieści: Daughter of Fu Manchu (1931), The Mask of Fu Manchu (1932), Fu Manchu’s Bride (1933), wydana również jako The Bride of Fu Manchu, The Trail of Fu Manchu (1934), President Fu Manchu (1936), The Drums of Fu Manchu (1939), The Island of Fu Manchu (1941), Shadow of Fu Manchu (1948), Re-Enter Fu Manchu (1957) oraz Emperor Fu Manchu (1959).
W późniejszych utworach zmieniał się sposób przedstawiania bohatera. Fu Manchu, początkowo ukazywany jako bezwzględny przestępca, stopniowo nabierał cech postaci walczącej z komunizmem. Zmiana ta nie oznaczała jednak całkowitego porzucenia jego wcześniejszego wizerunku.
Pośmiertnie opublikowano również zbiór opowiadań The Wrath of Fu Manchu (1973).
Fu Manchu w literaturze fantasy i thrillerze
Opowieści o Fu Manchu należą do odmiany literatury popularnej określanej jako thriller fantastyczny. Łączą elementy powieści kryminalnej i szpiegowskiej z motywami nadprzyrodzonymi, pseudonaukowymi lub skrajnie nieprawdopodobnymi.
Istotnym składnikiem tych historii jest motyw tak zwanego wschodniego zagrożenia, oparty na przedstawianiu Chińczyków i innych narodów azjatyckich jako wrogich wobec świata zachodniego oraz dążących do jego podboju.
Motyw ten wiązał się z rasistowskimi stereotypami i lękami politycznymi, które znajdowały odzwierciedlenie w literaturze popularnej. Twórczość Rohmera była z tego powodu krytykowana za rasizm, a jego powieści stopniowo traciły popularność.
Jednocześnie Fu Manchu stał się pierwowzorem licznych późniejszych antagonistów. W amerykańskich magazynach pulp, szczególnie w latach trzydziestych, pojawiały się podobne postacie noszące nazwiska takie jak Wu Fang i Yen Sin.
Motyw międzynarodowego spisku i zagrożenia ze strony tajemniczego przeciwnika występował również w późniejszych thrillerach szpiegowskich. Przykładami są powieści Iana Fleminga Dr No (1958) i The Man with the Golden Gun (1965) oraz Colonel Sun (1968) Kingsleya Amisa, opublikowana pod pseudonimem Robert Markham.
Fu Manchu w adaptacjach filmowych
Fu Manchu wielokrotnie pojawiał się na ekranie. W latach dwudziestych powstały krótkie filmy nieme, w których główną rolę odgrywał Harry Agar Lyons.
Pierwszą ekranizacją dźwiękową był film The Mysterious Dr Fu Manchu (1929), w którym bohatera zagrał Warner Oland. Aktor powrócił do tej roli w dwóch kolejnych produkcjach.
Jednym z najbardziej zapamiętanych filmowych odtwórców Fu Manchu był Boris Karloff, który wystąpił w The Mask of Fu Manchu (1932).
W 1939 roku Henry Brandon wcielił się w postać doktora w serialu filmowym Drums of Fu Manchu.
Kolejna seria ekranizacji powstała w Wielkiej Brytanii w latach sześćdziesiątych. Główną rolę powierzono Christopherowi Lee. Cykl obejmował pięć filmów, począwszy od The Face of Fu Manchu (1965), a skończywszy na The Castle of Fu Manchu (1970).
W 1980 roku powstała parodia The Fiendish Plot of Dr Fu Manchu, w której tytułową postać zagrał Peter Sellers. Produkcja nie odniosła większego sukcesu.
Fu Manchu w radiu i telewizji
W latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku historie Fu Manchu cieszyły się popularnością w amerykańskich słuchowiskach radiowych oraz adaptacjach komiksowych.
W latach 1936–1938 przygody doktora były również emitowane dla brytyjskich słuchaczy przez Radio Luxembourg.
W połowie lat pięćdziesiątych powstał amerykański serial telewizyjny The Adventures of Fu Manchu (1955–1956), w którym główną rolę zagrał Glen Gordon.
Późniejsze kontynuacje literackie
W 1984 roku ukazała się powieść Ten Years Beyond Baker Street, napisana przez Caya Van Asha, przyjaciela Saxa Rohmera.
Utwór przedstawiał konfrontację Fu Manchu z Sherlockiem Holmesem, który powraca z emerytury, aby pomóc w uwolnieniu Denisa Naylanda Smitha z niewoli swojego dawnego przeciwnika.
Van Ash kontynuował tę historię w powieści The Fires of Fu Manchu (1987).
Fu Manchu w komiksach Marvela
W 1974 roku Fu Manchu pojawił się w komiksowej serii Master of Kung Fu, wydawanej przez Marvel Comics.
Jego powrót do kultury popularnej nastąpił w historii stworzonej przez scenarzystę Steve’a Engleharta i rysownika Jima Starlina. Autorzy wprowadzili postać doktora jako ojca Shang-Chiego, głównego bohatera serii.
W późniejszych zeszytach funkcję scenarzysty przejął Doug Moench.
Wykorzystanie Fu Manchu w komiksach Marvela stanowiło kolejny etap rozwoju postaci, której historia rozpoczęła się w brytyjskiej literaturze popularnej na początku XX wieku.
Bibliografia
- Pringle, David, The Ultimate Encyclopedia of Fantasy, Woodstock: Overlook Press, 1999.