Pomimo ogromnej popularności i licznych nagród literackich książki o Harrym Potterze spotykały się z krytyką zarówno ze strony konserwatywnych środowisk religijnych, jak i części brytyjskich krytyków literackich.
Najważniejsze zarzuty dotyczyły przedstawiania magii i czarodziejstwa, obecności przemocy i mrocznych wydarzeń oraz sposobu ukazywania autorytetów. Osobną dyskusję wywołała w 2000 roku rywalizacja o nagrodę Whitbread Book of the Year, podczas której kwestionowano zasadność oceniania literatury dziecięcej na równi z utworami przeznaczonymi dla dorosłych. Rowling odpowiadała na krytykę religijną, podkreślając moralne przesłanie swoich powieści, znaczenie wyobraźni oraz odpowiedzialności za własne postępowanie.
Sprzeciw konserwatywnych środowisk religijnych
Część konserwatywnych grup religijnych sprzeciwiała się popularności książek o Harrym Potterze, uznając ich treść za nieodpowiednią dla dzieci.
Rodzice należący do niektórych wspólnot religijnych zarzucali powieściom przedstawianie przerażających, brutalnych i nienawistnych wydarzeń. Krytykowali również sposób ukazywania bohaterów, którzy nie zawsze podporządkowują się autorytetom.
Przeciwnicy serii wskazywali na obecność przemocy, śmierci i zła, a także mrocznych elementów fabuły. Szczególne zastrzeżenia budziło przedstawianie magii jako naturalnej części świata, w którym rozgrywają się przygody bohaterów.
Niektóre środowiska religijne uważały, że wykorzystywanie czarodziejstwa w literaturze dziecięcej pozostaje w sprzeczności z naukami religijnymi i może wywierać niekorzystny wpływ na młodych czytelników.
Zarzuty dotyczące magii i czarodziejstwa
Jednym z głównych powodów sprzeciwu wobec cyklu była obecność magii, stanowiącej podstawowy element uniwersum Harry’ego Pottera.
Przewodniczący St. Mary’s Island Church of England sprzeciwiał się wykorzystywaniu magicznych mocy, uznając je za niezgodne z naukami Biblii. Odmówił również udzielenia błogosławieństwa szkolnym zajęciom związanym z czarodziejstwem.
Niektórzy przeciwnicy książek posuwali się do oskarżeń, że Rowling sama jest czarownicą i próbuje zachęcać dzieci do praktykowania czarnej magii.
Pojawiały się także twierdzenia dotyczące jej rzekomych związków z Kościołem Szkocji. Pisarka odrzucała tego rodzaju oskarżenia.
Stanowisko J.K. Rowling wobec krytyki religijnej
Rowling wielokrotnie odnosiła się do zarzutów dotyczących obecności magii w swoich powieściach. Podkreślała, że nie wierzy w rzeczywiste czary ani nadprzyrodzone moce, a przedstawiane przez nią czarodziejstwo należy wyłącznie do świata fikcji literackiej.
Pisarka zwracała uwagę na zdolność dzieci do odróżniania wyobraźni od rzeczywistości. Jej zdaniem młodzi czytelnicy potrafią rozumieć, że wydarzenia opisane w książkach fantasy nie stanowią odzwierciedlenia rzeczywistego świata.
Sprzeciwiała się również przekonaniu, że dzieci należy chronić przed wszelkimi przedstawieniami zła. Uważała, że udawanie, iż zło nie istnieje, nie pomaga młodym ludziom w poznawaniu rzeczywistości.
Według Rowling literatura może przedstawiać trudne doświadczenia, zagrożenia i konflikty, ponieważ stanowią one część ludzkiego życia. Poznawanie takich sytuacji poprzez fikcyjne historie pozwala dzieciom lepiej rozumieć problemy, z którymi mogą się zetknąć.
Moralne przesłanie powieści
Odpowiadając na krytykę, Rowling podkreślała, że historie o Harrym Potterze mają przede wszystkim charakter moralny.
Ważną rolę odgrywają w nich decyzje bohaterów, wynikające z ich charakteru, uczciwości i przekonań. Podejmowane wybory prowadzą do określonych konsekwencji, które wpływają na dalszy przebieg wydarzeń.
Pisarka zwracała szczególną uwagę na odpowiedzialność jednostki za własne postępowanie oraz znaczenie sposobu traktowania innych ludzi.
Uważała, że ludzie są z natury dobrzy, dopóki nie doświadczą emocjonalnych lub fizycznych nadużyć, które mogą wpływać na ich zachowanie.
W jej przekonaniu literatura pomaga dzieciom rozumieć zarówno następstwa własnych działań, jak i sytuację osób doświadczających krzywdy.
Ważniejszą rolę niż posiadanie niezwykłych zdolności odgrywają w powieściach uczciwość, pokora, bezinteresowność i troska o innych.
Wyobraźnia i sposób przedstawiania trudnych tematów
Rowling sprzeciwiała się nadmiernemu upraszczaniu literatury przeznaczonej dla dzieci.
Uważała, że młodzi czytelnicy potrafią rozumieć złożone idee, żarty, gry słowne oraz trudniejsze zagadnienia moralne. Nie zgadzała się z traktowaniem ich jako odbiorców niezdolnych do samodzielnej interpretacji bardziej wymagających treści.
W jej przekonaniu obecność niebezpieczeństwa, śmierci i zła w powieściach nie oznacza zachęcania do niewłaściwych zachowań. Przedstawianie takich elementów pozwala natomiast ukazywać konsekwencje ludzkich decyzji.
Magia stanowi w tym ujęciu część fikcyjnego świata, umożliwiając przedstawianie ludzkich zachowań, relacji i konfliktów.
Pisarka żartowała niekiedy, że gdyby posiadała rzeczywiste magiczne zdolności, wykorzystałaby je do przemiany w bardziej uporządkowaną osobę. Wspominała również o możliwości zmniejszania irytujących ludzi do rozmiarów pozwalających zamknąć ich w filiżance, aby mogli się uspokoić.
Nie wyrażała jednak rzeczywistego pragnienia sprawowania magicznej kontroli nad innymi. W jej twórczości czarodziejstwo pozostawało narzędziem literackiej wyobraźni, a nie celem samym w sobie.
Kontrowersje wokół nagrody Whitbread
Odrębny spór dotyczący cyklu Harry Potter pojawił się w 2000 roku w brytyjskim środowisku literackim. Jego przedmiotem była wartość artystyczna literatury dziecięcej oraz zasadność oceniania jej na równi z twórczością przeznaczoną dla dorosłych.
Kontrowersje wywołała rywalizacja o nagrodę Whitbread Book of the Year.
Powieść Harry Potter i więzień Azkabanu zdobyła wyróżnienie w kategorii książek dziecięcych. W tym samym roku Seamus Heaney otrzymał nagrodę w kategorii poezji za Beowulf.
Oba utwory znalazły się następnie wśród kandydatów do głównej nagrody Whitbread, co doprowadziło do dyskusji na temat kryteriów oceny dzieł literackich.
Krytyka wartości literackiej Harry’ego Pottera
Część sędziów reprezentujących środowisko literatury dla dorosłych, w tym Seamus Heaney, sprzeciwiała się traktowaniu książek dziecięcych jako równorzędnych kandydatów do głównego wyróżnienia.
Krytycy argumentowali, że popularność utworu oraz jego zdolność do zachęcania dorosłych odbiorców do czytania nie powinny automatycznie przesądzać o uznaniu go za dzieło klasyczne.
Podkreślali, że twórczość literacka powinna być oceniana według odpowiednich kryteriów artystycznych, niezależnie od sukcesu komercyjnego i zainteresowania czytelników.
Nie kwestionowali przy tym potrzeby szacunku dla literatury dziecięcej, lecz sprzeciwiali się, ich zdaniem, nadmiernemu podnoszeniu jej znaczenia w rywalizacji o najważniejsze wyróżnienia literackie.
Spór o nagrodę Whitbread dotyczył zatem nie tylko powieści Rowling, lecz również miejsca literatury dziecięcej w systemie ocen i nagród literackich.
Dwa obszary krytyki cyklu Harry’ego Pottera
Kontrowersje wokół twórczości J.K. Rowling koncentrowały się na dwóch odmiennych zagadnieniach.
Sprzeciw środowisk religijnych dotyczył przede wszystkim treści powieści, sposobu przedstawiania magii, przemocy i zła oraz potencjalnego wpływu tych elementów na dzieci. Rowling odpowiadała na te zarzuty, podkreślając fikcyjny charakter czarodziejstwa, moralne znaczenie podejmowanych przez bohaterów decyzji oraz zdolność młodych czytelników do rozumienia trudnych tematów.
Z kolei dyskusja związana z nagrodą Whitbread koncentrowała się na wartości literackiej serii oraz kryteriach oceniania książek dla dzieci w zestawieniu z literaturą przeznaczoną dla dorosłych.
Oba spory towarzyszyły rosnącej popularności Harry’ego Pottera, ukazując różnice w sposobie postrzegania cyklu przez środowiska religijne, krytyków literackich i czytelników.
Bibliografia
- Schafer, Elizabeth D. Exploring Harry Potter. Osprey, FL : Beacham Pub. Corp., 2000.