Lost race fantasy (fantastyka zaginionych ludów) to podgatunek literatury fantastycznej oparty na motywie odkrywania nieznanych krain, zapomnianych cywilizacji oraz społeczności pozostających poza zasięgiem wiedzy współczesnego świata. Charakterystycznym elementem tych opowieści jest umiejscowienie wydarzeń w odległych, trudno dostępnych obszarach Ziemi, w których mogą istnieć ukryte królestwa, odizolowane doliny oraz ludy nieznane pozostałej części ludzkości. Rozwój podgatunku wiązał się z okresem, gdy znaczne obszary planety pozostawały słabo poznane przez zachodnich podróżników i odkrywców.
Geneza i rozwój podgatunku
Za autora, który spopularyzował lost race fantasy, uznawany jest H. Rider Haggard. Jego powieść Kopalnie króla Salomona (King Solomon’s Mines, 1885) przedstawiała wydarzenia rozgrywające się w częściach Afryki niezbadanych jeszcze przez zachodnich podróżników związanych z ekspansją imperialną.
W okresie powstania utworu odległe regiony świata nadal postrzegano jako miejsca mogące skrywać nieznane cywilizacje i niezwykłe zjawiska. Ograniczona wiedza geograficzna sprzyjała tworzeniu opowieści, w których odkrywcy docierali do obszarów niedostępnych dla pozostałych mieszkańców świata.
Popularność powieści Haggarda zachęciła kolejnych pisarzy do wykorzystywania podobnego schematu fabularnego. Akcję umieszczano w różnych częściach Ziemi, które z perspektywy zachodnich odbiorców pozostawały tajemnicze i niezbadane.
Utwory należące do lost race fantasy nie zawsze opierały się na jednoznacznie nadprzyrodzonych wydarzeniach. Część wykorzystywała wyraźne elementy magiczne, podczas gdy inne przedstawiały przede wszystkim spekulacyjne wizje nieznanych społeczności i niezwykłych miejsc.
Przykładem pierwszego podejścia jest powieść Ona (She) H. Ridera Haggarda, zawierająca elementy nadprzyrodzone. Odmienny charakter mają opowieści o Tarzanie Edgara Rice’a Burroughsa, w których większe znaczenie odgrywają spekulacyjne założenia dotyczące odległych i nieznanych obszarów świata.
Zmierzch popularności i współczesne dziedzictwo
Popularność lost race fantasy stopniowo malała wraz z rozwojem wiedzy geograficznej i coraz większą dostępnością informacji o odległych regionach Ziemi. Wiadomości, filmy dokumentalne, czasopisma oraz strony internetowe przyczyniły się do upowszechnienia wiedzy o miejscach, które wcześniej mogły wydawać się niedostępne i tajemnicze.
Szczególne znaczenie miało rozpowszechnienie technologii umożliwiających oglądanie powierzchni planety na zdjęciach satelitarnych, między innymi za pośrednictwem Google Earth. Powszechny dostęp do takich obrazów utrudnił podtrzymywanie literackiego założenia, że na Ziemi mogą nadal istnieć rozległe, całkowicie nieznane krainy i zapomniane cywilizacje.
W rezultacie lost race fantasy w swojej tradycyjnej postaci w znacznej mierze utraciła popularność. Niektóre charakterystyczne dla niej motywy przetrwały jednak w innych formach kultury popularnej.
Do współczesnych przykładów wykorzystywania elementów tej konwencji należą filmy z serii Indiana Jones oraz franczyza Tomb Raider. Obie wykorzystują motywy odkrywania tajemniczych miejsc i pozostałości dawnych cywilizacji, zachowując część tradycji przygodowej charakterystycznej dla lost race fantasy.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.