Charakterystyka fantasy
Fantasy należy do szeroko rozumianej literatury fantastycznej, jednak odróżnia się od takich jej odmian jak science fiction, horror czy realizm magiczny zarówno sposobem konstruowania świata przedstawionego, jak i rodzajem doświadczeń, do których się odwołuje. Science fiction wiąże fantastykę z nauką, wiedzą oraz ideami wyrastającymi z nowoczesnego, empirycznego obrazu rzeczywistości. Horror koncentruje się przede wszystkim na wywoływaniu strachu, grozy, odrazy lub poczucia przerażającej wzniosłości, natomiast realizm magiczny osadza elementy niezwykłe w rzeczywistości zasadniczo odpowiadającej codziennemu światu.
Fantasy jest natomiast silnie związana z ludzkimi pragnieniami i emocjami. Jej tematyka może odwoływać się do tęsknoty za lepszym światem, doskonalszą wersją samego siebie, poczuciem przynależności, ładem oraz pełniejszym doświadczeniem rzeczywistości. Ważne miejsce zajmują w niej zachwyt, nostalgia, pragnienie, tragedia, radość i smutek. Pod tym względem gatunek ma korzenie znacznie starsze niż współczesna literatura popularna.
Do jego najdawniejszych poprzedników należą mitologia, opowieść ludowa i epika heroiczna. Baśnie przedstawiały rzeczywistość, w której możliwa była radykalna odmiana losu, natomiast opowieści heroiczne koncentrowały się na walce, pokonywaniu potworów, zdobywaniu honoru, sławy i wysokiej pozycji. Obie tradycje mogły łączyć elementy przemocy, miłości, wspólnoty i osobistego spełnienia.
Istotnym składnikiem historycznych korzeni fantasy pozostaje również religia. Dawne opowieści podejmowały pytania o pochodzenie świata i człowieka, jego miejsce w rzeczywistości, śmierć, życie pozagrobowe oraz relacje ludzi z bogami lub innymi siłami nadprzyrodzonymi. Mit różnił się przy tym od baśni tym, że przynajmniej w pewnym okresie funkcjonował jako część rzeczywistych wierzeń danej społeczności. Współczesna fantasy jest świadomie tworzoną fikcją, może jednak wykorzystywać motywy zaczerpnięte z dawnych mitologii.
Początki tradycji fantastycznej
Elementy odpowiadające późniejszej fantasy występują w literaturze niemal od początków pisma. Znane są już ze starożytnego Egiptu, czego przykładem jest „Rozbitek”, opowieść o niezwykłej podróży morskiej.
Jednym z najważniejszych zachowanych dzieł starożytnej Mezopotamii jest „Epos o Gilgameszu”, którego bohater, legendarny król Gilgamesz, wraz z Enkidu walczy z potworami, a po śmierci towarzysza podejmuje poszukiwania tajemnicy nieśmiertelności. Utwór reprezentuje okres, w którym granica pomiędzy historią, legendą i fikcją pozostawała znacznie mniej wyraźna niż w późniejszych epokach.
Ważnym źródłem późniejszej tradycji fantastycznej stały się również opowieści związane z wojną trojańską. Z tradycji tej wyrosły „Iliada” i „Odyseja” Homera. Szczególne znaczenie dla dalszego rozwoju fantastyki miała „Odyseja”, przedstawiająca pełną niezwykłych zdarzeń podróż Odyseusza do ojczyzny. Schemat fantastycznej wyprawy powracał później między innymi w arabskich opowieściach o podróżach Sindbada, a następnie w licznych utworach opartych na motywie wyprawy lub poszukiwania.
Do ważnych dzieł antycznej epiki należą również „Argonautika” Apolloniosa z Rodos, przedstawiająca wyprawę Jazona i Argonautów, oraz „Eneida” Wergiliusza, opisująca przygody trojańskiego bohatera Eneasza.
Fantastyka w literaturze greckiej i rzymskiej
Elementy fantastyczne występowały nie tylko w antycznych eposach. Obecne były również w komediach Arystofanesa oraz tragediach opartych na mitologii, tworzonych między innymi przez Ajschylosa i Sofoklesa.
W późniejszym okresie coraz większą rolę odgrywała proza rozrywkowa określana mianem romansu. Jednym z najważniejszych zachowanych przykładów jest „Złoty osioł” Apulejusza, którego bohater wskutek działania magicznego środka zostaje przemieniony w osła. W utworze znalazła się także opowieść o Amorze i Psyche.
Motyw magicznych przemian stanowi podstawę również „Metamorfoz” Owidiusza, będących literackim opracowaniem licznych mitów greckich. W czasach Owidiusza tradycyjne opowieści mitologiczne mogły już funkcjonować jako materiał literacki przeznaczony przede wszystkim do artystycznego przetwarzania i rozrywki.
Średniowieczne źródła fantasy
Po zakończeniu epoki antycznej tradycja fantastyczna rozwijała się zarówno w piśmiennictwie, jak i kulturze ustnej. Znaczna część przekazywanych ustnie opowieści nie zachowała się, jednak istnieją dzieła pozwalające prześledzić dalszą ewolucję motywów fantastycznych.
Do najważniejszych należy anglosaski „Beowulf”, oparty na duńskich tradycjach heroicznych. Innym przykładem jest „Romans o Aleksandrze”, przypisywany Leonowi z Neapolu, w którym historyczne dokonania Aleksandra Wielkiego zostały wzbogacone licznymi elementami fantastycznymi.
Fantastyczne motywy pojawiały się także w średniowiecznych żywotach świętych. „Żegluga świętego Brendana” przedstawia morską wyprawę irlandzkiego świętego prowadzącą ku mitycznej Wyspie Obietnicy.
W średniowiecznej Europie rozwijały się ponadto rozbudowane cykle opowieści heroicznych. Jeden z nich dotyczył Karola Wielkiego i jego paladynów, w tym Rolanda, bohatera związanego z bitwą w wąwozie Roncevaux.
Jeszcze większe znaczenie dla późniejszej fantasy zyskała Materia Brytanii, obejmująca opowieści o królu Arturze, królowej Ginewrze, Merlinie i Rycerzach Okrągłego Stołu. Z tradycją arturiańską połączyły się opowieści o poszukiwaniu Świętego Graala, zawierające schrystianizowane elementy mitologii celtyckiej. Motyw Graala wprowadzał między innymi ideę przywracania ładu i uzdrawiania spustoszonej krainy.
Średniowieczna fantastyka obejmowała również bajki zwierzęce, takie jak cykl o Lis Renarcie, oraz utwory religijne. Wybitnym przykładem tej drugiej tradycji jest „Boska komedia” Dantego Alighieri, przedstawiająca podróż przez zaświaty.
Renesans i romanse rycerskie
Dziedzictwo średniowiecznej epiki kontynuowali autorzy renesansowi. Ludovico Ariosto wykorzystał tradycję opowieści o Rolandzie w poemacie „Orlando furioso”. W XX wieku dzieło to zostało uznane za na tyle bliskie późniejszej fantasy, że Lin Carter włączył jego prozatorską wersję do serii wydawniczej Ballantine Adult Fantasy.
W XVI wieku szczególne znaczenie zdobyły prozatorskie romanse rycerskie, stanowiące jednych z bezpośrednich poprzedników późniejszej powieści fantasy. Ważnym przedstawicielem tej tradycji był „Amadis z Walii”. Romanse łączyły przygody rycerskie z magią, zaczarowanymi zamkami, tajemniczymi wyspami i innymi motywami niezwykłości.
Popularność tej formy osłabła w XVII i XVIII wieku, jednak jej elementy powróciły w późniejszej literaturze fantastycznej.
Od baśni literackiej do nowoczesnej fantasy
W XVIII i XIX wieku, mimo dominującej pozycji literackiego realizmu, intensywnie rozwijały się rozmaite odmiany fantastyki. Ważną rolę odgrywała baśń literacka. Jej popularność rozwijali we Francji między innymi Charles Perrault i Madame d’Aulnoy, a w kulturze niemieckiej szczególne znaczenie miała działalność braci Grimm.
Równocześnie europejską wyobraźnię pobudzała literatura orientalna. Ważnym wydarzeniem było francuskie tłumaczenie „Księgi tysiąca i jednej nocy” dokonane przez Antoine’a Gallanda w latach 1704–1717. Popularność zbioru przyczyniła się do rozwoju licznych fantastycznych opowieści wykorzystujących egzotyczne scenerie i motywy.
W XIX wieku istotnym obszarem rozwoju gatunku stała się literatura dla dzieci. Należały do niej między innymi „Wodne dzieci” Charlesa Kingsleya, książki o Alicji Lewisa Carrolla, „At the Back of the North Wind” George’a MacDonalda, „Pinokio” Carla Collodiego oraz utwory E. Nesbit.
Jednocześnie rozwijała się fantasy kierowana do dorosłych. Szczególne znaczenie dla ukształtowania nowoczesnej postaci gatunku miał William Morris, autor między innymi „The Wood Beyond the World” i „The Well at the World’s End”. Jego twórczość stała się jednym ze źródeł inspiracji dla późniejszych pisarzy, takich jak Lord Dunsany, E.R. Eddison, C.S. Lewis i J.R.R. Tolkien.
Fantastyka przygodowa i opowieści o zaginionych światach
Pod koniec XIX wieku istotną rolę w rozwoju literatury fantastycznej zaczęły odgrywać utwory przygodowe dotyczące nieznanych krain, zaginionych cywilizacji i odizolowanych społeczności.
Szczególne znaczenie miał H. Rider Haggard. Nie stworzył on samej idei zaginionego świata, której wcześniejszych odpowiedników można szukać w mitach, utopiach oraz twórczości Jules’a Verne’a i Edwarda Bulwera-Lyttona, lecz nadał jej formę mającą duży wpływ na późniejszą literaturę popularną. Wykorzystał przy tym doświadczenia związane z Afryką Południową, realistyczne szczegóły, dynamiczne sceny walki i rozbudowane elementy fantastyczne.
Do jego najważniejszych utworów należą „Kopalnie króla Salomona” i „Ona”. W jego twórczości pojawiały się także motywy reinkarnacji oraz miłości przekraczającej granice kolejnych epok.
Rozwijany przez Haggarda model zaginionej rasy lub zaginionego świata znalazł później liczne odpowiedniki w opowieściach o ukrytych enklawach, fikcyjnych państwach, światach prehistorycznych, romansach planetarnych oraz fantastycznych krainach dostępnych poprzez przejście z rzeczywistego świata.
Czasopisma popularne i narodziny pulpy
Rozwój nowoczesnej fantasy był silnie związany z przemianami rynku czasopism. Literatura ukazywała się w periodykach na długo przed powstaniem magazynów pulp, jednak to tanie czasopisma drukowane na niskiej jakości papierze odegrały szczególnie dużą rolę w kształtowaniu popularnych gatunków XX wieku, w tym fantasy, horroru, science fiction, kryminału, westernu i literatury przygodowej.
Za pierwszy amerykański magazyn pulp uznawany jest „The Argosy” Franka A. Munseya, wydawany w tej formie od 1896 roku. Wczesne magazyny pulp były dużymi i grubymi periodykami drukowanymi na tanim papierze, a z czasem charakterystycznym elementem ich oprawy stały się kolorowe, efektowne okładki.
Ich bezpośrednich poprzedników stanowiły popularne magazyny późnej epoki wiktoriańskiej i edwardiańskiej, takie jak „The Strand Magazine”, „The Idler”, „Pearson’s Magazine”, „Harper’s Monthly”, „McClure’s Magazine” i „Munsey’s Magazine”. Publikowały one znaczną ilość literatury, choć same nie należały jeszcze do typowych magazynów pulp.
Szczególne znaczenie dla literatury popularnej przełomu XIX i XX wieku miała twórczość Roberta Louisa Stevensona, H. Ridera Haggarda, Arthura Conana Doyle’a, Rudyarda Kiplinga i H.G. Wellsa. Ich utwory wpłynęły na kształt późniejszych opowieści przygodowych, fantastycznych, naukowych i detektywistycznych.
Arthur Conan Doyle odegrał również ważną rolę w popularyzacji cyklu opowiadań połączonych wspólnym bohaterem. Seria historii o Sherlocku Holmesie, publikowana od 1891 roku w „The Strand Magazine”, osiągnęła ogromną popularność i stała się wzorem dla wielu późniejszych autorów. Podobne serie tworzyli następnie między innymi Cutcliffe Hyne, Hesketh Prichard, baronowa Orczy, P.G. Wodehouse i Owen Wister.
Model ten został później przejęty przez magazyny pulp, w których powracający bohaterowie i cykle opowiadań stały się jednym z podstawowych elementów literatury popularnej.
H. Rider Haggard i literatura pulp
Haggard stanowił bezpośrednie ogniwo między literaturą późnowiktoriańską a epoką pulpy. Część jego późniejszych powieści była przed publikacją książkową drukowana w odcinkach właśnie w tego rodzaju czasopismach.
„Ayesha: The Return of She” ukazywała się w 1905 roku w „The Popular Magazine”. W kolejnych magazynach publikowano również między innymi „Morning Star”, „The Ivory Child” i „Finished”. Powieść „Allan and the Holy Flower” była reklamowana w 1914 roku na okładce magazynu „The New Story”, obok utworów Edgara Rice’a Burroughsa i Edgara Wallace’a. Z kolei historia „She Meets Allan” została opublikowana w brytyjskim „Hutchinson’s Story Magazine” przed książkowym wydaniem jako „She and Allan”.
Obecność Haggarda w tych czasopismach pokazuje ciągłość pomiędzy dziewiętnastowieczną fantastyką przygodową a popularną literaturą fantastyczną XX wieku.
Sword and Sorcery i kształtowanie fantasy popularnej
Jednym z najważniejszych etapów rozwoju nowoczesnej fantasy było wykształcenie się Sword and Sorcery. Szczególną rolę odegrał w tym procesie Robert E. Howard, a także inni autorzy związani z magazynem „Weird Tales” oraz późniejszym „Unknown”.
Twórczość Howarda, wraz z dorobkiem Edgara Rice’a Burroughsa, należała do czynników, które przygotowały późniejsze wyodrębnienie fantasy jako samodzielnej kategorii rynku wydawniczego. Proces ten dokonał się jednak dopiero po II wojnie światowej i już po śmierci obu pisarzy.
Przez znaczną część pierwszej połowy XX wieku fantasy nie funkcjonowała jeszcze w powszechnej świadomości wydawców i czytelników jako jasno wyodrębniony gatunek masowego rynku książkowego. Istotna zmiana nastąpiła dopiero w latach sześćdziesiątych.
Boom fantasy w latach sześćdziesiątych
Za jeden z przełomowych momentów w historii współczesnego rynku fantasy uznawane jest pojawienie się w Stanach Zjednoczonych masowych wydań „Władcy Pierścieni” J.R.R. Tolkiena.
W 1965 roku Ace Books opublikowało własne wydanie dzieła Tolkiena, którego status prawny stał się przedmiotem sporu. Niedługo później Ballantine Books wydało oficjalną edycję. Do końca 1966 roku sprzedano około miliona egzemplarzy wydania Ballantine oraz około stu tysięcy egzemplarzy edycji Ace, która następnie została wycofana.
Podobny konflikt na rynku wydawniczym miał miejsce kilka lat wcześniej w związku z utworami Edgara Rice’a Burroughsa. W latach 1962–1963 Ace rozpoczęło publikowanie książek, których prawa autorskie uznano za wygasłe, w tym „At the Earth’s Core”. Ballantine odpowiedziało oficjalnymi wydaniami utworów Burroughsa, obejmującymi również serię o Tarzanie. W następnych latach książki pisarza osiągnęły wielomilionowe nakłady.
Sukces wydawniczy Tolkiena i Burroughsa przyczynił się do ukształtowania zainteresowań nowego pokolenia odbiorców. W 1966 roku Lancer Books rozpoczęło natomiast ponowne wydawanie twórczości Roberta E. Howarda, opracowanej przez L. Sprague’a de Campa. Edycje te osiągnęły sprzedaż liczoną w setkach tysięcy egzemplarzy i trafiły przede wszystkim do młodszych czytelników.
W rezultacie heroiczna odmiana fantasy uzyskała w drugiej połowie lat sześćdziesiątych trwałą pozycję na masowym rynku wydawniczym.
Znaczenie fantasy
Historia fantasy pokazuje ciągłość motywów niezwykłości od najstarszych mitów i opowieści heroicznych po współczesną literaturę popularną. Zmieniały się formy przekazu – od tradycji ustnej, poprzez epos, romans, baśń literacką i powieść, aż po czasopisma pulp i masowe wydania książkowe – lecz powracały podobne motywy: podróż w nieznane, walka z potworami, niezwykłe krainy, magia, heroizm, miłość, przemiana, poszukiwanie nieśmiertelności oraz próby przywrócenia utraconego ładu.
Rozwój nauki, transportu i komunikacji ograniczył znaczną część geograficznej tajemnicy, która przez większość historii towarzyszyła ludziom żyjącym w świecie w dużej mierze niepoznanym. Fantasy umożliwia literackie odtworzenie doświadczenia niezwykłości poprzez kreowanie miejsc i istot odmiennych od codziennej rzeczywistości.
Współczesność przyniosła zarazem własne formy niepewności związane z szybkim rozwojem technologii i coraz większą złożonością otaczającego świata. Fantasy pozwala w takich warunkach powracać do podstawowych i łatwo rozpoznawalnych tematów, takich jak odwaga, miłość, sprzeciw wobec zła, prawość, natura, magia i zachwyt. Pod tym względem nowoczesny gatunek pozostaje kontynuacją bardzo dawnych tradycji opowiadania o światach innych niż rzeczywisty.
Powiązane książki
Bibliografia
- Pringle, D. et al. (2021) The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline.
*Niektóre linki na stronie są linkami afiliacyjnymi. Jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, Kompendium Fantastyki może otrzymać prowizję. Nie wpływa to na cenę produktu.