Stary Żeglarz (ang. The Ancient Mariner) – fikcyjna postać literacka stworzona przez Samuela Taylora Coleridge’a, występująca w balladzie The Rime of the Ancient Mariner (1798). Jest sędziwym marynarzem o hipnotyzującym spojrzeniu, zmuszonym do wielokrotnego opowiadania historii swojej niezwykłej podróży przez morza południowe i wody Antarktyki. Jego losy łączą motywy nadprzyrodzone z obrazami morskiej wyprawy, a sama postać stała się jednym z rozpoznawalnych bohaterów anglojęzycznej literatury fantastycznej.
Pochodzenie literackie
Stary Żeglarz pojawił się po raz pierwszy w balladzie The Rime of the Ancient Mariner, opublikowanej w 1798 roku w zbiorze Lyrical Ballads, zawierającym utwory Samuela Taylora Coleridge’a i Williama Wordswortha.
Poemat został napisany w stylistyce tradycyjnej ballady, wykorzystując rozbudowaną obrazowość romantyczną oraz sugestywne, zapadające w pamięć wersy.
Centralną postacią utworu jest doświadczony marynarz, który jako jedyny ocalał z tragicznej wyprawy morskiej. Charakterystyczną cechą bohatera jest nieodparta potrzeba opowiadania o wydarzeniach, których był świadkiem i uczestnikiem.
Podróż i klątwa Starego Żeglarza
Historia opowiadana przez marynarza dotyczy niebezpiecznej wyprawy na morza południowe i w okolice Antarktyki. Podczas podróży statek przemierza skute lodem wody, a jego załoga doświadcza niezwykłych zjawisk.
Jednym z najważniejszych wydarzeń jest zabicie przez Żeglarza albatrosa, który wcześniej towarzyszył statkowi. Ptak był uznawany za symbol szczęścia, dlatego jego śmierć staje się początkiem nieszczęść spadających na uczestników wyprawy.
Martwy albatros zostaje zawieszony na szyi marynarza, stanowiąc widoczny znak popełnionego przez niego czynu.
Wydarzenie to prowadzi do serii tragicznych następstw. Załoga statku doświadcza kolejnych nieszczęść, a wyprawa kończy się katastrofą, z której ocala jedynie Stary Żeglarz.
Przeżyte wydarzenia pozostawiają trwały ślad w jego życiu. Bohater zostaje zmuszony do nieustannego powracania do swojej historii i opowiadania jej kolejnym słuchaczom.
Znaczenie postaci w literaturze
Stary Żeglarz należy do postaci, których wpływ wykracza poza pierwotny utwór literacki. Ballada Coleridge’a, łącząca fantastykę, grozę i romantyczną wizję natury, stała się źródłem inspiracji dla późniejszej twórczości literackiej.
W ciągu dwóch stuleci od publikacji poematu liczne utwory anglojęzycznej literatury fantastycznej zawierały nawiązania do jego bohatera oraz niezwykłej wyprawy.
Postać Żeglarza i przedstawione w balladzie wydarzenia inspirowały również artystów zajmujących się ilustracją. Wśród twórców, którzy przygotowali ilustracje do poematu, znaleźli się Gustave Doré oraz Mervyn Peake.
Motywy ballady w późniejszych odniesieniach
Niektóre fragmenty opowieści Starego Żeglarza nabrały znaczenia wykraczającego poza kontekst literacki.
Szczególnym przykładem są wersy opisujące statek jako pierwszą jednostkę przemierzającą milczące, skute lodem wody. Ich treść może być odczytywana jako zapowiedź późniejszej działalności człowieka w rejonach polarnych.
W odniesieniu do współczesnych badań Antarktyki obraz ten przywołuje sytuację naukowców prowadzących odwierty w kierunku jeziora znajdującego się pod pokrywą lodową. Zbiornik pozostawał odizolowany od otoczenia przez miliony lat, a moment dotarcia do jego wód nasuwa skojarzenie z opisanym przez Coleridge’a wkroczeniem w nieznany, milczący obszar morza.
Postać Starego Żeglarza pozostaje związana przede wszystkim z motywami morskiej wyprawy, nadprzyrodzonej kary oraz przymusu opowiadania o przeżytej katastrofie, które stanowią podstawę jego literackiego wizerunku.
Bibliografia
- Pringle, David, The Ultimate Encyclopedia of Fantasy, Woodstock: Overlook Press, 1999.