Mythic fantasy (fantastyka mitologiczna) to podgatunek literatury fantastycznej, którego fabuła osadzona jest w realiach określonej tradycji mitologicznej. Utwory tego nurtu wykorzystują postacie, wierzenia, motywy i wyobrażenia pochodzące z dawnych mitów oraz legend, często wywodzących się z nieistniejących już systemów religijnych. W odróżnieniu od innych odmian fantastyki, które mogą swobodnie łączyć elementy różnych mitologii, mythic fantasy opiera się na konkretnym kręgu mitologicznym, stanowiącym podstawę świata przedstawionego.
Mitologia jako źródło fantastyki
Mitologie i legendy należą do najważniejszych źródeł inspiracji literatury fantastycznej. Wiele istot powszechnie występujących we współczesnych utworach wywodzi się z tradycyjnych wierzeń. Przykładem są elfy i krasnoludy, których pochodzenie wiąże się z mitologią nordycką. W tym znaczeniu niemal cała fantastyka pozostaje bezpośrednio lub pośrednio związana z dziedzictwem mitologicznym.
Cechą wyróżniającą mythic fantasy jest jednak nie samo występowanie elementów zaczerpniętych z mitów, lecz umiejscowienie opowieści w obrębie jednej określonej tradycji. Poszczególne odmiany podgatunku odpowiadają zatem różnym kręgom mitologicznym, choć nie wszystkie odgrywają równie istotną rolę w literaturze fantastycznej.
Mitologie nordycka i grecka wywarły szczególnie silny wpływ na charakter współczesnej fantastyki, lecz stosunkowo rzadko stanowią bezpośrednie miejsce akcji nowych utworów mythic fantasy. Jednym z możliwych wyjaśnień jest ich powszechna rozpoznawalność oraz stopień, w jakim związane z nimi motywy przeniknęły do ogólnej konwencji gatunku.
Do szczególnie ważnych tradycji wykorzystywanych w fantastyce mitologicznej należą legendy arturiańskie, mitologia i dawne opowieści chińskie oraz historie znane ze zbioru Księga tysiąca i jednej nocy.
Fantastyka arturiańska
Legendy o królu Arturze należą do najpopularniejszych źródeł europejskiej fantastyki mitologicznej. Ich początki wiążą się z tradycjami zachodnioeuropejskimi, jednak historyczne pochodzenie postaci Artura pozostaje przedmiotem dyskusji.
Niektóre dawne kroniki zawierają krótkie wzmianki o brytyjskim wodzu działającym w V wieku, lecz zachowane informacje są zbyt skąpe, aby jednoznacznie ustalić jego tożsamość i dzieje. Niezależnie od historycznych podstaw postać Artura znana ze średniowiecznych legend znacznie odbiega od ewentualnego pierwowzoru.
Zasadniczy etap kształtowania arturiańskiej tradycji literackiej rozpoczął się w 1136 roku wraz z powstaniem Historia Regum Britanniae (Historia królów Brytanii) Geoffreya z Monmouth. Dzieło, przedstawiane jako kronika historyczna, zawierało liczne elementy legendarne i poświęcało znaczną część narracji Arturowi oraz związanym z nim postaciom, między innymi Ginewrze, czarodziejowi Merlinowi i zdrajcy Mordredowi. Prawdopodobnym źródłem inspiracji autora były starsze tradycje mitologii walijskiej.
Pomimo wątpliwej wiarygodności historycznej Historia Regum Britanniae zdobyła znaczną popularność wśród arystokracji Anglii i Francji. Opowieści arturiańskie szybko stały się ważnym tematem średniowiecznych romansów rycerskich, rozpowszechniając się w całej Europie Zachodniej.
Kolejni autorzy stopniowo rozbudowywali cykl legend. W 1155 roku Robert Wace wprowadził motyw Okrągłego Stołu, natomiast około dwudziestu pięciu lat później Chrétien de Troyes wzbogacił tradycję o postacie i wątki związane ze Świętym Graalem oraz Lancelotem. Następni twórcy dodawali kolejne elementy, aż około 1470 roku Thomas Malory utrwalił zasadniczy kształt cyklu w dziele Le Morte d’Arthur.
Jednym z najważniejszych współczesnych opracowań legend arturiańskich jest The Once and Future King (1958) T.H. White’a. Powieść wykorzystuje liczne anachroniczne porównania i odniesienia, a także nadaje wydarzeniom wyraźniej magiczny charakter niż wiele wcześniejszych przedstawień historii Artura. Dzieło White’a pozostaje jednym z najbardziej wpływowych przykładów nowoczesnej fantastyki arturiańskiej.
Fantastyka inspirowana mitologią chińską
Dawne Chiny stanowią kolejne ważne źródło inspiracji mythic fantasy. Wielowiekowa ciągłość chińskiej tradycji kulturowej zapewnia rozległy zasób opowieści, postaci i wyobrażeń, w których elementy magiczne odgrywają istotną rolę.
Do najbardziej znanych na Zachodzie klasycznych chińskich utworów należą Outlaws of the Marsh (około 1380), przypisywane Shi Nai’anowi i Luo Guanzhongowi, oraz Journey to the West (1592) Wu Ch’eng-ena, znane również pod tytułem Monkey. Oba dzieła wyróżniają się rozbudowaną fabułą, licznymi wydarzeniami fantastycznymi i powtarzalnością pewnych rozwiązań narracyjnych, przypominającą pod tym względem Iliadę i Odyseję Homera.
Ważnym etapem rozwoju chińskiej fantastyki mitologicznej była także powieść Blades from the Willows (1946) Li Shanji. Utwór ukazywał się początkowo w odcinkach na łamach chińskiej prasy, podobnie jak wcześniejsze opowieści reprezentujące zachodnią tradycję sword and sorcery. Angielskie wydanie książkowe pojawiło się dopiero w 1991 roku.
Blades from the Willows odegrała znaczącą rolę w kształtowaniu konwencji wu xia, będącej wschodnim odpowiednikiem sword and sorcery. Z nurtem tym związane są liczne hongkońskie filmy przedstawiające sztuki walki połączone z elementami magicznymi. Produkcje te, a także inspirowane nimi komiksy i książki, stały się ważnymi kontynuatorami chińskiej fantastyki mitologicznej i zdobyły popularność na całym świecie.
Chińska mitologia w literaturze zachodniej
Chińskie tradycje mitologiczne inspirowały również pisarzy zachodnich, którzy wykorzystywali je do tworzenia własnych opowieści fantastycznych.
Jednym z najważniejszych przedstawicieli tego nurtu był Ernest Bramah, autor cyklu humorystycznych historii o Kai Lungu, wędrownym gawędziarzu opowiadającym niezwykłe i często przesadzone historie. Pierwszy tom, The Wallet of Kai Lung, ukazał się w 1900 roku. Charakterystyczną cechą cyklu jest ironiczny humor połączony ze stylizowanym sposobem przedstawiania chińskiej kultury.
Podobną tradycję rozwijał Barry Hughart, autor trylogii zapoczątkowanej powieścią Bridge of Birds (1984). Jej bohaterami są mędrzec Li Kao, zajmujący się rozwiązywaniem zagadek, oraz jego pomocnik Numer Dziesięć Wół (Number Ten Ox). Utwory Hugharta łączą elementy chińskiej fantastyki mitologicznej z humorystyczną narracją.
Księga tysiąca i jednej nocy
Jednym z najważniejszych źródeł fantastyki mitologicznej jest zbiór Alf Layla-wa-Layla, dosłownie „Tysiąc nocy i jedna noc”, znany jako Księga tysiąca i jednej nocy (Arabian Nights). Należy on do najobszerniejszych i najbardziej znaczących zbiorów opowieści w literaturze światowej.
Podstawę kompozycyjną dzieła stanowi historia Szeherezady, która każdej nocy opowiada swojemu okrutnemu mężowi, królowi, kolejną historię, aby uniknąć śmierci. W obrębie tej narracji umieszczono liczne opowieści o zróżnicowanej tematyce i pochodzeniu.
Źródła poszczególnych historii wiązane są z tradycjami Arabii, Persji, Indii oraz Egiptu. Dokładny okres ukształtowania się zbioru pozostaje przedmiotem dyskusji, choć przyjmuje się, że zasadniczy proces formowania opowieści przypadał na czas między około 900 a 1400 rokiem.
Nie wszystkie historie zawarte w Księdze tysiąca i jednej nocy mają charakter fantastyczny. Wśród opowieści wykorzystujących elementy niezwykłe znajdują się jednak między innymi Aladyn i cudowna lampa, Hebanowy koń, Siedem podróży Sindbada, Miasto z mosiądzu, Ali Baba i czterdziestu rozbójników oraz Julnar, córka morza.
Pochodzenie tych historii nie jest jednolite. Część mogła od początku funkcjonować jako dzieła literackie tworzone przez zawodowych autorów, a nie jako przekazy folklorystyczne. Wiąże się to z rozwiniętą kulturą piśmienniczą średniowiecznego świata arabskiego.
Pierwsze drukowane wydanie zbioru ukazało się we Francji na początku XVIII wieku, w latach około 1706–1721, w opracowaniu i przekładzie Antoine’a Gallanda. Ponieważ wcześniejsze rękopisy nie zachowały się, zakres jego ingerencji w treść opowieści pozostaje przedmiotem sporów. Nie jest jednoznacznie ustalone, jaka część materiału została przez niego przejęta z wcześniejszych tradycji, a jaka mogła stanowić jego własny wkład literacki.
Znaczenie mitologii dla rozwoju fantastyki
Fantastyka mitologiczna wyrasta z tradycji narracyjnych, których początki często pozostają niemożliwe do jednoznacznego ustalenia. Dawne mity mogły zawierać elementy rzeczywistych wydarzeń, lecz ich historyczne źródła w wielu przypadkach zatarły się wraz z upływem czasu.
Niezależnie od problemów związanych z ustaleniem pochodzenia poszczególnych opowieści mitologie odegrały zasadniczą rolę w kształtowaniu współczesnej literatury fantastycznej. Tradycje arturiańskie, chińskie oraz opowieści Księgi tysiąca i jednej nocy dostarczyły jej nie tylko postaci i motywów, lecz także odmiennych modeli konstruowania fantastycznych narracji, rozwijanych następnie przez kolejne pokolenia autorów.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.