Fairy tale (baśń) to forma narracji fantastycznej wywodząca się z tradycji ludowej, oparta na opowieściach o niezwykłych wydarzeniach, magii i zjawiskach nadprzyrodzonych. Jej początki wiążą się z ustnym przekazywaniem historii między kolejnymi pokoleniami. Baśnie pełniły funkcję nie tylko rozrywkową, lecz także moralną, przedstawiając określone wyobrażenia o sprawiedliwości, porządku społecznym i konsekwencjach ludzkiego postępowania. Z czasem opowieści ludowe zaczęto utrwalać w zbiorach literackich, co doprowadziło do wykształcenia baśni jako odrębnej formy piśmiennictwa, a następnie do jej rozpowszechnienia w literaturze dziecięcej i fantastycznej.
Tradycja ludowa i charakterystyka baśni
Baśnie wywodzą się z wielowiekowej tradycji ustnego opowiadania historii, w której przekazywano doświadczenia, wierzenia i normy społeczne. Ich treść odzwierciedlała wyobrażenia o naturalnym porządku świata oraz zasadach sprawiedliwości. Charakterystycznym elementem tych opowieści było przedstawianie moralnych konsekwencji ludzkich działań.
W baśniach niegodziwe postacie zazwyczaj ponoszą zasłużoną karę, chciwość prowadzi do zguby, a nieostrożne obchodzenie się z magią może sprowadzić nieszczęście. Zależności te tworzą charakterystyczny porządek moralny, w którym wydarzenia nadprzyrodzone służą ukazywaniu skutków określonych zachowań.
Ustny charakter przekazu sprawiał, że baśnie nie posiadały pierwotnie jednej, niezmiennej postaci. Kolejni opowiadacze przekształcali znane historie, dostosowując je do własnych czasów i okoliczności. W rezultacie poszczególne opowieści ewoluowały przez stulecia, a ich treść podlegała licznym zmianom.
Dopiero utrwalenie baśni w formie pisanej umożliwiło wyodrębnianie określonych wersji jako podstawowych lub pierwotnych. Wcześniejsza tradycja ustna nie opierała się bowiem na stałym tekście, który można byłoby uznać za jedyną autentyczną postać danej historii.
Początki baśni literackiej
Proces przekształcania opowieści ludowych w literaturę przeznaczoną do szerokiego rozpowszechniania rozpoczął się na większą skalę w XVI wieku we Włoszech. Powstające wówczas zbiory opowieści zdobywały popularność i stopniowo nadawały tradycyjnym historiom formę literacką.
Za przełomowy etap rozwoju baśni literackiej uznaje się jednak koniec XVII wieku, kiedy we Francji ukazały się dwa szczególnie wpływowe zbiory.
Pierwszym z nich był Les Contes des Fées (1696) Marie-Catherine d’Aulnoy, którego tytuł oznacza dosłownie „Opowieści o wróżkach”. Rok później Charles Perrault opublikował Histoires ou Contes du Temps Passé (1697), czyli „Historie lub opowieści z dawnych czasów”, znane jako zbiór baśni Matki Gęsi.
W publikacji Perraulta znalazły się historie, które zachowały popularność w kolejnych stuleciach, między innymi Śpiąca Królewna, Czerwony Kapturek i Kopciuszek.
Pomimo ludowego pochodzenia zawartych w nich opowieści francuskie zbiory nie były prostym zapisem przekazów ustnych. Stanowiły starannie opracowane dzieła literackie, przeznaczone przede wszystkim dla wyższych warstw społecznych. Ich forma i sposób przedstawiania wydarzeń odegrały istotną rolę w ustaleniu konwencji baśni literackiej.
Rozpowszechnienie baśni i rozwój literatury dziecięcej
Popularność francuskich zbiorów przyczyniła się do rozpowszechnienia baśni poza granicami Francji. Opowieści tłumaczono na inne języki i wydawano ponownie w postaci tanich, niewielkich książeczek, dzięki czemu stawały się dostępne dla coraz szerszego grona odbiorców.
Łatwiejszy dostęp do publikacji oraz fantastyczny, pełen niezwykłych wydarzeń charakter historii sprzyjały stopniowemu wiązaniu baśni z literaturą przeznaczoną dla dzieci. Wcześniejsze opowieści ludowe i ich literackie opracowania nie były jednak tworzone wyłącznie z myślą o młodych czytelnikach.
Ważnym wydarzeniem w rozwoju gatunku była publikacja zbioru baśni Wilhelma i Jakoba Grimmów w 1812 roku. Dzieło, pierwotnie zatytułowane Household Tales, stanowiło próbę odtworzenia autentycznych przekazów ludowych i zachowania tradycyjnych opowieści.
Działalność braci Grimm była częścią szerszego odrodzenia zainteresowania baśniami w literaturze niemieckiej. Równocześnie inni pisarze zaczęli tworzyć własne historie baśniowe, traktując je jako samodzielne dzieła artystyczne, a nie wyłącznie opracowania istniejących przekazów.
Rozwój ten przyczynił się do ponownego rozkwitu baśni jako formy literackiej, łączącej tradycyjne motywy z indywidualną twórczością autorów.
Baśń autorska i jej wpływ na fantastykę
Odrodzenie baśni w literaturze niemieckiej wywarło istotny wpływ na twórczość Hansa Christiana Andersena. Jego opowieści, publikowane od lat trzydziestych do lat siedemdziesiątych XIX wieku, wyróżniały się znaczeniem problematyki moralnej oraz artystycznym opracowaniem tradycyjnych elementów baśniowych.
Inspiracje tym nurtem widoczne były również w twórczości L. Franka Bauma, autora powieści The Wonderful Wizard of Oz (1900). Dzieło stanowiło świadomą próbę stworzenia baśni niezależnej od dawnego europejskiego folkloru. Baum wykorzystał charakterystyczne właściwości narracji baśniowej, jednocześnie odchodząc od bezpośredniego odtwarzania tradycyjnych opowieści ludowych.
W kolejnych dziesięcioleciach motywy baśniowe pozostawały ważnym źródłem inspiracji dla autorów literatury fantastycznej. Pisarze wykorzystywali znane schematy fabularne, postacie i elementy nadprzyrodzone, tworząc na ich podstawie nowe utwory.
Do znaczących przykładów współczesnej fantastyki czerpiącej z tradycji baśniowej należą Beauty (1978) Robin McKinley oraz Thomas the Rhymer (1990) Ellen Kushner.
Rozwój baśni od zmiennych przekazów ustnych, poprzez literackie zbiory XVII wieku, aż po późniejsze utwory autorskie doprowadził do powstania tradycji narracyjnej, która zachowała swoje znaczenie również w nowoczesnej literaturze fantastycznej.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.