Baśnie są skondensowaną esencją dawnej ludowej mądrości – opowieściami o cudach i magii, przekazywanymi ustnie z pokolenia na pokolenie.
Dawne historie pomagały tworzyć moralne ramy świata, kształtując poczucie naturalnego porządku oraz sprawiedliwości w relacjach społecznych.
W baśniach źli bohaterowie otrzymują zasłużoną karę, igranie z magią prowadzi do katastrofy, a chciwość kończy się zgubą.
Tradycja ustna
Ustna tradycja opowiadania historii była żywym zjawiskiem.
Opowieści zmieniały się za każdym razem, gdy były opowiadane, przekształcając się przez kolejne stulecia, aby lepiej odpowiadać realiom swoich czasów.
Dopiero zapisanie ich w książkach sprawiło, że można było w ogóle mówić o istnieniu oryginalnej lub „czystej” wersji tych opowieści.
Początki literackiej baśni
Baśnie ludowe zaczęły stawać się prawdziwie komercyjną formą literatury w XVI wieku we Włoszech, gdzie niektóre zbiory zyskały wówczas znaczną popularność.
Prawdziwe fundamenty literackiej baśni powstały jednak dopiero pod koniec następnego stulecia wraz z publikacją Les Contes des Fées (dosłownie Opowieści wróżek) Marie-Catherine d’Aulnoy w 1696 roku oraz wydanym rok później zbiorem baśni Babci Gąski autorstwa Charles’a Perraulta – Histoires ou Contes du Temps Passé (dosłownie Historie i opowieści minionych czasów).
Zbiór Babci Gąski zawiera wiele baśni, które do dziś pozostają najbardziej znane, między innymi Śpiącą Królewnę, Czerwonego Kapturka i Kopciuszka.
Rozwój gatunku
Pomimo ludowego pochodzenia francuskie zbiory były dziełami przeznaczonymi do publikacji i miały przede wszystkim bawić wyższe warstwy społeczne.
To właśnie one wyznaczyły granice literackiej formy baśni.
Ich sukces sprawił, że zbiory zaczęto tłumaczyć na inne języki i ponownie wydawać w wielu krajach w postaci tanich książeczek.
Powszechna dostępność oraz pełen fantazji charakter tych opowieści przyczyniły się do stopniowego przekształcenia baśni w literaturę przeznaczoną przede wszystkim dla dzieci.
Bracia Grimm i odrodzenie baśni
Baśnie braci Grimm Wilhelma i Jakoba, pierwotnie opublikowane pod tytułem Baśnie domowe i dziecięce, ukazały się po raz pierwszy w 1812 roku.
Ich celem było odtworzenie autentycznych baśni ludowych, przynajmniej tych, które przetrwały obok opowieści Babci Gąski.
W tym samym okresie inni niemieccy pisarze zaczęli tworzyć własne baśnie jako formę artystycznej wypowiedzi.
Baśnie ponownie przeżywały okres rozkwitu.
Współczesne inspiracje
Piękne moralizatorskie opowieści Hansa Christiana Andersena, publikowane od lat trzydziestych do siedemdziesiątych XIX wieku, były bezpośrednio inspirowane niemieckim odrodzeniem baśni.
Podobnie było z Czarnoksiężnikiem z Krainy Oz L. Franka Bauma z 1900 roku – świadomą i niezwykle udaną próbą oddzielenia baśni od dawnego europejskiego folkloru.
Od tego czasu wielu współczesnych autorów fantasy sięgało po tradycyjne motywy baśniowe.
Do najbardziej udanych należą Beauty Robin McKinley z 1978 roku oraz Thomas the Rhymer Ellen Kushner z 1990 roku.
Bibliografia
- Pringle, D. et al. (2021) The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline.
- Pringle, D. et al. (2003) The definitive illustrated guide to fantasy. London: Carlton Books Ltd.
*Niektóre linki na stronie są linkami afiliacyjnymi. Jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, Kompendium Fantastyki może otrzymać prowizję. Nie wpływa to na cenę produktu.