J.R.R. Tolkien (1892–1973) – brytyjski powieściopisarz fantasy, którego twórczość odegrała fundamentalną rolę w ukształtowaniu współczesnej literatury fantastycznej. Autor Hobbita (1937) oraz Władcy Pierścieni (1954–1955), stworzył rozbudowany świat Śródziemia, łączący elementy mitologii, legend i fantasy heroicznej. Jego dzieła stały się jednym z najważniejszych wzorców późniejszej literatury fantasy.
Znaczenie dla rozwoju fantasy
Twórczość Tolkiena przyczyniła się do ukształtowania fantasy jako odrębnego gatunku literackiego. Choć pisarz korzystał z wcześniejszych tradycji mitologicznych i literackich, stworzył własny świat przedstawiony, którego historia, mieszkańcy i konflikty stanowią podstawę rozbudowanej opowieści.
W 1997 roku Władca Pierścieni został uznany za książkę stulecia w ogólnokrajowym plebiscycie brytyjskich księgarń. Wynik ten świadczył o trwałej popularności powieści, która przez kolejne dziesięciolecia pozostawała jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł fantasy.
Hobbit
Początki literackiej wizji Śródziemia wiążą się z powieścią Hobbit (1937), której fabuła wywodzi się z mitologicznych pomysłów rozwijanych przez Tolkiena w twórczości przeznaczonej początkowo dla dzieci.
Głównym bohaterem jest Bilbo Baggins, hobbit prowadzący spokojne życie, który zostaje nakłoniony do udziału w wyprawie przez czarodzieja Gandalfa. Towarzyszy grupie krasnoludów w podróży mającej doprowadzić do odzyskania skarbu strzeżonego przez smoka.
W trakcie wyprawy Bilbo spotyka między innymi trolle, gobliny, olbrzymie pająki i nieufne elfy. Przygody prowadzą ostatecznie do wydarzeń związanych z Bitwą Pięciu Armii.
Ważnym epizodem powieści jest spotkanie Bilba z Gollumem, podczas którego hobbit zdobywa magiczny pierścień zapewniający niewidzialność. Przedmiot ten staje się później centralnym elementem fabuły Władcy Pierścieni.
Władca Pierścieni
Najważniejszym dziełem Tolkiena jest Władca Pierścieni, opublikowany w trzech tomach w latach 1954–1955.
Powieść rozwija świat przedstawiony w Hobbicie, nadając mu znacznie większą skalę historyczną i mitologiczną. Jej fabuła koncentruje się na konflikcie między mieszkańcami Śródziemia a Sauronem, Mrocznym Władcą Mordoru, który dąży do podporządkowania sobie całego świata.
Drużyna Pierścienia
Głównym bohaterem powieści jest Frodo Baggins, krewny Bilba, który przejmuje od niego magiczny pierścień.
Przedmiot okazuje się Jedynym Pierścieniem, stworzonym przez Saurona jako narzędzie dominacji nad innymi istotami. Jego zniszczenie staje się konieczne, aby powstrzymać powrót Mrocznego Władcy do pełni potęgi.
Podczas narady w Rivendell, zwołanej przez Elronda, zapada decyzja o wyprawie do Mordoru, gdzie Pierścień ma zostać zniszczony w ogniu Góry Przeznaczenia.
Frodowi towarzyszy Drużyna Pierścienia, złożona z przedstawicieli różnych ludów Śródziemia. W jej skład wchodzą między innymi Gandalf, Aragorn, Legolas, Gimli oraz pozostali hobbici.
Konflikt z Sauronem
Wydarzenia Władcy Pierścieni rozgrywają się w czasie narastającego zagrożenia ze strony Mordoru. Sauron przygotowuje się do podboju Śródziemia, wykorzystując ogromne siły militarne oraz wpływy wywierane na inne istoty.
Jego przeciwnicy muszą zmierzyć się z przewagą liczebną i potęgą militarną wroga. Szczególne znaczenie ma jednak nie siła oręża, lecz zdolność do przeciwstawienia się pokusie władzy, którą oferuje Jedyny Pierścień.
Ważnym elementem fabuły jest kontrast między pozorną słabością hobbitów a ich wytrwałością i odpornością moralną. Frodo, mimo braku doświadczenia wojennego i nadzwyczajnych zdolności, podejmuje zadanie, którego nie mogą wykonać potężniejsi bohaterowie.
Wyprawa Froda
Podróż Froda prowadzi przez kolejne krainy Śródziemia, a jej przebieg wiąże się z narastającym niebezpieczeństwem oraz stopniowym osłabieniem bohatera pod wpływem Pierścienia.
Towarzyszy mu Samwise Gamgee, którego lojalność i wytrwałość odgrywają istotną rolę w powodzeniu wyprawy.
W końcowej części historii Frodo dociera do Góry Przeznaczenia, lecz w decydującym momencie nie potrafi dobrowolnie zniszczyć Pierścienia. Ostateczne rozstrzygnięcie następuje wskutek interwencji Golluma, który odzyskuje Pierścień, lecz ginie wraz z nim w ogniu wulkanu.
Zniszczenie Pierścienia prowadzi do upadku Saurona i zakończenia wojny.
Bohaterowie i konstrukcja świata
Jednym z najważniejszych osiągnięć Tolkiena jest stworzenie rozbudowanego świata fantasy, zamieszkanego przez różnorodne ludy i istoty.
W Władcy Pierścieni występują między innymi ludzie, elfy, krasnoludy, hobbici, orkowie oraz istoty obdarzone szczególnymi zdolnościami magicznymi.
Tolkien przedstawił również rozbudowaną historię Śródziemia, obejmującą dawne konflikty, królestwa i tradycje. Wydarzenia głównej fabuły pozostają powiązane z wcześniejszymi epokami, których ślady pojawiają się w legendach, pieśniach i wspomnieniach bohaterów.
Charakterystycznym elementem jego prozy jest zróżnicowanie języka narracji. Autor posługiwał się zarówno stylem podniosłym i archaizującym, jak i prostszym językiem charakterystycznym dla hobbitów.
Motywy i tematyka
Twórczość Tolkiena wykorzystuje tradycyjny motyw walki dobra ze złem, lecz przedstawia go poprzez złożone relacje między bohaterami oraz ich indywidualne wybory.
Jednym z najważniejszych zagadnień Władcy Pierścieni jest niebezpieczeństwo związane z pragnieniem władzy. Jedyny Pierścień posiada zdolność podporządkowywania sobie innych, a jego wpływ stanowi zagrożenie nawet dla postaci kierujących się początkowo szlachetnymi intencjami.
Ważną rolę odgrywają również przyjaźń, lojalność, odwaga i wytrwałość. Szczególnie wyraźnie motywy te pojawiają się w relacji Froda i Sama, których wspólna podróż stanowi jeden z głównych wątków powieści.
Tolkien przedstawia także znaczenie pozornie nieistotnych działań i postaci. Ostateczne zwycięstwo nad Sauronem nie jest rezultatem wyłącznie militarnej przewagi, lecz splotu wydarzeń, w których decydującą rolę odgrywają hobbici.
Silmarillion
Po śmierci Tolkiena opublikowano Silmarillion (1977), dzieło opracowane na podstawie pozostawionych przez niego rękopisów.
Książka przedstawia wcześniejsze dzieje świata stworzonego przez pisarza, rozwijając jego mitologię oraz historię wydarzeń poprzedzających akcję Hobbita i Władcy Pierścieni.
Silmarillion obejmuje opowieści o dawnych epokach, potężnych istotach oraz konfliktach, które ukształtowały późniejsze dzieje Śródziemia.
Mimo znaczenia dla mitologii Tolkienowskiego świata dzieło nie osiągnęło popularności porównywalnej z Władcą Pierścieni.
Wpływ na literaturę fantasy
Twórczość J.R.R. Tolkiena wywarła trwały wpływ na rozwój współczesnej fantasy, zwłaszcza w zakresie konstrukcji światów przedstawionych, wykorzystania motywów mitologicznych oraz tworzenia rozbudowanych opowieści o charakterze epickim.
Władca Pierścieni stał się jednym z najważniejszych wzorców fantasy heroicznej, inspirując kolejne pokolenia pisarzy.
Znaczenie Tolkiena wiąże się również z jego sposobem przedstawiania konfliktu między dobrem a złem, w którym ostateczne rozstrzygnięcie zależy nie tylko od potęgi bohaterów, lecz także od ich wytrwałości, lojalności i zdolności do podejmowania trudnych decyzji.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.