Dark fantasy to punkt styku fantastyki i horroru.
Jest to jeden z tych obszarów, w których szczególnie trudno wyznaczyć wyraźne granice. Zarówno horror, jak i fantastyka w dużym stopniu oddziałują na emocje, dlatego dark fantasy swobodnie przenika oba gatunki.
Termin ten bywa stosowany do określania bardzo różnych dzieł – od ponurych utworów fantasy, takich jak cykl Kane Karla Edwarda Wagnera, po horror z elementami fantastycznymi, jak Dracula Brama Stokera.
To właśnie Wagner jako pierwszy wprowadził określenie „dark fantasy”.
Charakterystyka podgatunku
Prawdziwe centrum dark fantasy znajduje się jednak pomiędzy tymi dwoma skrajnościami – tam, gdzie przytłaczające osobiste zagrożenie łączy się z wizją końca świata, a samotność spotyka się z umiejętnościami bohatera.
Współcześnie częściej spotyka się utwory dark fantasy, które większość swojej atmosfery i charakterystycznych motywów czerpią z horroru, pozostawiając fantastyce przede wszystkim świat przedstawiony oraz elementy fabularne.
Historie o wampirach i innych istotach o mrocznej naturze cieszą się ogromną popularnością. Nadprzyrodzone stworzenia często przedstawiane są jako postacie posiadające przynajmniej część ludzkich cech budzących współczucie.
Takie opowieści zawierają również wyraźny element akcji i przygody, którego zazwyczaj brakuje bardziej tradycyjnemu horrorowi.
Znacznie rzadziej spotyka się historie osadzone w klasycznych światach fantasy, które wykorzystują elementy horroru. Być może wynika to z faktu, że naprawdę skuteczny horror wymaga wiarygodności i utożsamienia się z bohaterami, a nie poczucia zachwytu.
Takie dzieła jednak istnieją. Książki i gry z serii Ravenloft zostały świadomie stworzone jako horror osadzony w realiach fantasy, choć nie są reprezentatywnym przykładem całego podgatunku.
H. P. Lovecraft i narodziny mrocznej mitologii
Jednym z najwybitniejszych twórców dark fantasy był amerykański pisarz H. P. Lovecraft.
Dziś słusznie uznawany jest za jednego z ojców współczesnego horroru, jednak był również pisarzem obdarzonym niezwykłą wyobraźnią.
Wiele jego opowiadań znacznie łatwiej zakwalifikować do dark fantasy niż do klasycznego horroru.
Nieliczne z nich można nawet uznać za tradycyjną fantastykę w duchu autorów takich jak Lord Dunsany.
Nie one jednak stanowią najważniejszą część jego dorobku.
Prawdziwa siła i znaczenie twórczości Lovecrafta wynikają z bezlitośnie ponurej mitologii, którą stworzył i która stanowi fundament jego najlepszych opowieści.
Mitologia Cthulhu
Lovecraft był człowiekiem pełnym wewnętrznych problemów, żyjącym w odosobnieniu i głęboko przesiąkniętym rasizmem.
Jego osobiste lęki oraz poczucie wyobcowania stały się podstawą niemal wszystkiego, co napisał.
W Mitologii Cthulhu, bo tak obecnie określa się jego mitologię, ludzkie życie i cywilizacja są jedynie maleńkim punktem światła unoszącym się nad niewyobrażalnymi otchłaniami ciemności i grozy.
Ludzkość jest anomalią, której pozwolono przetrwać wyłącznie dlatego, że prawdziwi władcy kosmosu zostali na pewien czas wyłączeni z istnienia.
Są oni wszechpotężnymi, pozbawionymi moralności siłami czystego zepsucia i zniszczenia.
Gdy gwiazdy ułożą się we właściwy sposób, powrócą, a wtedy świat zostanie oczyszczony z beztroskiej infekcji, jaką jest życie.
Nawet teraz, wygnani poza rzeczywistość, wywierają wpływ na świat za pośrednictwem swoich sług, szerząc chaos i cierpienie oraz nieustannie próbując doprowadzić ludzkość do zagłady.
Pomimo niedoskonałości stylu oraz kulturowych uprzedzeń autora, opowiadania Lovecrafta inspirowały i kształtowały mroczniejsze oblicze fantastyki przez cały XX wiek, a ich wpływ pozostaje ogromny.
Jego dark fantasy – między innymi W górach szaleństwa (1931), Święto (1923) oraz W poszukiwaniu nieznanego Kadath (1927) – przypominają niezwykle sugestywne i spójne koszmary senne.
I w rzeczywistości właśnie tym często były.
Buffy jako przykład dark fantasy
Znacznie nowsze dzieło doskonale ukazuje jednak prawdziwego ducha dark fantasy.
Przepowiedziana wybranka obdarzona potężnymi mocami, wspierana przez oddaną grupę zaufanych towarzyszy, wyrusza na pełną grozy misję mającą ocalić świat przed samymi zastępami piekieł.
Mowa oczywiście o serialu Buffy: Postrach wampirów Jossa Whedona, emitowanym w latach 1997–2003.
Wampiry, demony, czarna magia i wiele innych motywów charakterystycznych dla horroru pojawiają się tam bardzo często, jednak pomimo samotności i wszechobecnego lęku wyraźnie widoczny pozostaje epicki charakter misji Buffy.
Bohaterka podejmuje wyprawę, aby ocalić świat. Towarzyszą jej przyjaciele i mentorzy, a odkrywany przez nią magiczny świat nie budzi w niej strachu.
Trudno znaleźć lepszy przykład pokazujący, jak skutecznie dark fantasy potrafi połączyć oba aspekty swojej natury.
Pokrewne podgatunki
Istnieje również kilka mniejszych podgatunków zajmujących część obszaru wspólnego z dark fantasy.
Paranormal fantasy koncentruje się na elementach nadprzyrodzonych, które współcześni badacze zjawisk paranormalnych mogliby uznać za stosunkowo wiarygodne. Należą do nich duchy, zdolności parapsychiczne, projekcja astralna, reinkarnacja oraz inne mistyczne zjawiska, jednak bez wyraźnej magii czy potworów.
Podobnie jak wcześniej, ton i tematyka takich historii znacznie bardziej związane są z szeroko rozumianą fantastyką nadprzyrodzoną niż z klasycznym horrorem.
Dobrze ocenianym przykładem jest Echoes Richarda Mathesona. Pojawia się również pytanie, czy Jestem legendą tego samego autora należy uznać za powieść science fiction.
Inny nurt łączy tematykę dark fantasy z estetyką oraz melodramatyzmem romantyzmu XVIII wieku.
Gothic fantasy
Gothic fantasy opiera się przede wszystkim na atmosferze.
Podgatunek ten celebruje szczególny rodzaj fascynującej grozy otoczonej dekadencją i rozpadem, często prowadząc zarówno czytelnika, jak i sam język narracji do skrajnie melodramatycznych efektów.
Podobnie jak paranormal fantasy, gothic fantasy zazwyczaj rozgrywa się w świecie rzeczywistym, choć zdarzają się również przykłady osadzone w światach wtórnych, takie jak niezwykły Titus Groan Mervyna Peake’a z 1946 roku.