Sword and sorcery (dosł. „miecz i magia”) to podgatunek literatury fantastycznej koncentrujący się na przygodach pojedynczego bohatera, którego losy przedstawiane są zazwyczaj w formie niezależnych, pełnych akcji opowieści. Charakterystycznymi elementami tej odmiany fantastyki są walki, niebezpieczne wyprawy, konfrontacje z magią oraz zdobywanie cennych przedmiotów i skarbów. W przeciwieństwie do fantastyki epickiej fabuła nie musi tworzyć rozbudowanej, wielowątkowej historii zmierzającej do jednego zasadniczego rozstrzygnięcia. Poszczególne przygody stanowią zwykle zamknięte całości, które można poznawać niezależnie od pozostałych.
Termin sword and sorcery został wprowadzony przez Fritza Leibera na początku lat sześćdziesiątych XX wieku, jednak początki podgatunku sięgają lat trzydziestych, kiedy Robert E. Howard zaczął publikować opowiadania o Conanie Barbarzyńcy.
Charakterystyka podgatunku
Podstawą narracji sword and sorcery są przygody bohatera przemierzającego fantastyczny świat i angażującego się w kolejne konflikty. Fabuła często rozpoczyna się od niebezpieczeństwa lub sytuacji, w którą protagonista zostaje uwikłany, a następnie przedstawia jego wysiłki zmierzające do przezwyciężenia przeciwności. Przygody mogą kończyć się zdobyciem skarbów lub innych wartościowych przedmiotów, lecz nie muszą stanowić części nadrzędnego konfliktu obejmującego cały świat przedstawiony.
Istotną cechą podgatunku jest epizodyczna konstrukcja utworów. Poszczególne historie zachowują względną niezależność fabularną, dzięki czemu ich zrozumienie nie wymaga znajomości wcześniejszych wydarzeń. Taka forma wynika częściowo z historycznych związków sword and sorcery z czasopismami publikującymi literaturę popularną, w których krótkie, samodzielne opowieści mogły ukazywać się w kolejnych numerach.
Narracja odznacza się zazwyczaj dynamicznym tempem, licznymi scenami akcji oraz wyrazistymi postaciami. Ważną rolę odgrywają indywidualne umiejętności bohaterów, zwłaszcza sprawność w walce, przebiegłość i zdolność radzenia sobie w niebezpiecznych sytuacjach. W zależności od autora opowieści mogą przyjmować ton humorystyczny, awanturniczy albo mroczny i ironiczny.
Robert E. Howard i Conan Barbarzyńca
Za najważniejszego prekursora sword and sorcery uznawany jest Robert E. Howard, twórca postaci Conana Barbarzyńcy. Opowiadania przedstawiające jego przygody zaczęły ukazywać się w latach trzydziestych XX wieku na łamach magazynu Weird Tales, należącego do czasopism publikujących literaturę popularną.
Conan został wykreowany jako bohater obdarzony niezwykłą siłą fizyczną, walecznością i umiejętnościami pozwalającymi mu odnosić sukcesy w rozmaitych przedsięwzięciach. Jest znakomitym szermierzem, utalentowanym złodziejem i przebiegłym dowódcą, a zarazem postacią kierującą się silnymi namiętnościami i nieufnie odnoszącą się do magii.
Opowieści Howarda skupiają się przede wszystkim na walce, niebezpiecznych przygodach i indywidualnych dokonaniach protagonisty. Ważnymi elementami fabuły są także spotkania z kobietami, często przedstawianymi jako postacie znajdujące się w niebezpieczeństwie i wymagające ratunku.
Pomimo przedwczesnej śmierci Howard pozostawił liczne opowiadania, krótsze powieści oraz jedną powieść pełnowymiarową poświęconą Conanowi. Twórczość ta zapewniła bohaterowi trwałe miejsce w kulturze zachodniej i stworzyła jeden z podstawowych wzorców późniejszych utworów sword and sorcery.
Fritz Leiber i cykl o Fafhrdzie i Szarym Kocurze
Jednym z najważniejszych kontynuatorów tradycji zapoczątkowanej przez Howarda był Fritz Leiber, który pod koniec lat trzydziestych XX wieku rozpoczął tworzenie opowieści o dwóch awanturnikach: barbarzyńcy Fafhrdzie i złodzieju znanym jako Szary Kocur (Gray Mouser).
Bohaterowie przedstawiani są jako niezwykle utalentowani szermierze, którzy wspólnie stawiają czoła licznym przeciwnikom, przeżywają niebezpieczne przygody i angażują się w romanse. Szczególne miejsce w ich historiach zajmuje miasto Lankhmar, wielokrotnie ratowane przez obu protagonistów przed rozmaitymi zagrożeniami.
Wyróżnikiem twórczości Leibera jest humorystyczne podejście do konwencji awanturniczej. Fafhrd i Szary Kocur nieustannie wymieniają żartobliwe uwagi, komentują zachowania innych postaci i podważają powagę napotykanych przeciwników. Ich przygody łączą dynamiczną akcję z lekkim, niekiedy ironicznym tonem narracji.
Podobnie jak w przypadku opowieści o Conanie, większość utworów należących do cyklu Fafhrd and the Gray Mouser ma formę opowiadań. Jedyną pełnowymiarową powieścią poświęconą tej parze bohaterów jest The Swords of Lankhmar (1968), zachowująca charakterystyczne dla cyklu połączenie humoru, fantastyki i awanturniczych przygód.
Michael Moorcock i Elryk z Melniboné
Odmienny kierunek rozwoju sword and sorcery wyznaczył brytyjski pisarz Michael Moorcock, który w 1961 roku stworzył postać Elryka z Melniboné. Bohater po raz pierwszy pojawił się na łamach magazynu Science Fantasy.
Elryk stanowi przeciwieństwo tradycyjnego, niezwyciężonego wojownika. Jest albinosem o czerwonych oczach, którego kondycja fizyczna cechuje się znaczną słabością i brakiem wytrzymałości. Niezwykłą siłę zapewnia mu dopiero magiczny miecz Zwiastun Burzy (Stormbringer), będący częściowo świadomą bronią runiczną.
Miecz posiada demoniczne właściwości i pochłania dusze zabijanych przeciwników, przekazując część zdobytej w ten sposób energii życiowej swojemu właścicielowi. Elryk pozostaje więc zależny od broni, której jednocześnie nienawidzi. Jego niechęć wynika przede wszystkim ze świadomości własnej słabości oraz z faktu, że Zwiastun Burzy pochłania również dusze osób, na których bohaterowi zależy.
Relacja między Elrykiem a mieczem ma charakter wzajemnej wrogości połączonej z niemożnością rozstania. Sam protagonista nie jest postacią kierującą się jednoznacznymi zasadami moralnymi. Często postępuje w sposób okrutny i niegodziwy, a jego sprzeciw wobec działania broni nie wynika przede wszystkim z potępienia jej natury.
Twórczość Moorcocka wprowadziła do sword and sorcery wyraźnie mroczniejszą i bardziej ironiczną odmianę narracji, której centralną postacią stał się antybohater uzależniony od niszczycielskiej siły.
Większość pierwszych opowieści o Elryku miała niewielką objętość i ukazywała się w czasopismach. W późniejszych latach Moorcock rozbudował stworzoną rzeczywistość, wprowadzając liczne wcielenia duszy bohatera istniejące w różnych światach i epokach. Zachował przy tym charakterystyczne dla swojej wcześniejszej twórczości połączenie pomysłowości, mrocznej fantastyki i przygodowej narracji.
Miejsce sword and sorcery w literaturze fantastycznej
Sword and sorcery rozwinęła się niezależnie od twórczości J.R.R. Tolkiena i tradycji fantastyki epickiej. Jej źródłem były przede wszystkim popularne magazyny literackie, a dominującą formą krótkie utwory przygodowe. Publikacje te kierowano w znacznej mierze do męskiej części odbiorców.
Podgatunek bywał przedmiotem krytyki ze względu na sposób przedstawiania przemocy, męskości i relacji między płciami. Formułowano wobec niego między innymi zarzuty seksizmu oraz propagowania postaw faszystowskich.
Jednocześnie twórczość najważniejszych przedstawicieli sword and sorcery wykazywała znaczne zróżnicowanie stylistyczne i tematyczne. Opowieści Howarda eksponowały siłę, walkę i heroiczne dokonania jednostki, Leiber rozwijał konwencję humorystycznej przygody, natomiast Moorcock nadawał jej mroczny, ironiczny charakter. Wspólnym elementem tych utworów pozostawało pierwszeństwo dynamicznej akcji i indywidualnych doświadczeń bohaterów przed rozbudowaną, nadrzędną fabułą właściwą fantastyce epickiej.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.