High fantasy, określana również jako epic fantasy (fantastyka epicka) lub heroic fantasy (fantastyka heroiczna), jest odmianą literatury fantastycznej charakteryzującą się rozbudowaną narracją o epickim rozmachu, osadzoną w całkowicie fikcyjnym świecie. Jej charakterystycznym motywem jest heroiczna walka dobra ze złem, której przebieg wpływa nie tylko na losy bohaterów, lecz także na przyszłość całej przedstawionej rzeczywistości. Istotną rolę odgrywa szczegółowo wykreowany świat, posiadający własną historię, kulturę, geografię oraz charakterystyczne istoty i stworzenia.
Charakterystyka gatunku
Podstawowym wyróżnikiem high fantasy jest umiejscowienie wydarzeń w autonomicznej rzeczywistości, niezależnej od świata rzeczywistego. W przeciwieństwie do utworów wykorzystujących fantastyczne wersje wydarzeń historycznych lub miejsca znane z legend, high fantasy przedstawia odrębne krainy, w których magia stanowi integralny element rzeczywistości. J.R.R. Tolkien określał takie przestrzenie mianem „światów wtórnych” (secondary worlds), a termin ten upowszechnił się również w badaniach nad literaturą fantastyczną.
Świat przedstawiony nie pełni wyłącznie funkcji tła wydarzeń. Jego istnienie i przyszłość często stanowią główną stawkę konfliktu, a historia poszczególnych postaci pozostaje nierozerwalnie związana z losami zamieszkiwanej przez nie krainy. Rozbudowane opisy krajobrazów, dziejów, kultur i zamieszkujących świat stworzeń tworzą podstawę narracji, której znaczenie wykracza poza indywidualne doświadczenia bohaterów.
Fabuła high fantasy zazwyczaj obejmuje wydarzenia o szerokim zasięgu, w których uczestniczy liczna grupa postaci. Nawet jeśli opowieść koncentruje się na jednym głównym bohaterze, jego działania splatają się z losami innych uczestników wydarzeń, tworząc wielowątkową historię. Poszczególne konflikty i relacje rozwijają się na tle przemian zachodzących w świecie przedstawionym.
Charakterystyczną cechą gatunku jest również znaczna objętość utworów. Powieści liczące ponad pięćset stron są częstym zjawiskiem, a wiele historii ukazuje się w formie trylogii lub dłuższych cykli, obejmujących niekiedy ponad dwanaście tomów. Pomimo rozbudowanej konstrukcji epicka narracja zmierza zwykle do wyraźnego rozstrzygnięcia zasadniczego konfliktu. Autorzy mogą następnie rozwijać wykreowaną rzeczywistość poprzez kolejne cykle przedstawiające późniejsze wydarzenia, wcześniejsze dzieje świata albo historie rozgrywające się równolegle do głównej fabuły.
Początki i rozwój high fantasy
Za jednego z najważniejszych prekursorów high fantasy uznawany jest William Morris, którego twórczość odegrała istotną rolę w kształtowaniu późniejszych konwencji gatunku. Jego powieść The Well at the World’s End (1896) stanowiła fantastyczną opowieść o wyprawie, napisaną archaizowanym językiem. Utwór wyróżniał się znaczną objętością — wydanie z 1975 roku liczyło ponad pięćset stron.
Choć powieść nie zdobyła dużej popularności w chwili publikacji, wywarła wpływ na kolejne pokolenie pisarzy. Wśród autorów rozwijających tradycję zapoczątkowaną przez Morrisa znaleźli się Lord Dunsany, E.R. Eddison oraz C.S. Lewis. Ich twórczość przyczyniła się do ukształtowania form narracyjnych, które stały się istotnymi elementami nowoczesnej literatury fantastycznej.
Przełomowe znaczenie dla rozwoju high fantasy miała publikacja Władcy Pierścieni (The Lord of the Rings) J.R.R. Tolkiena w latach 1954–1955. Powieść ukazała się w trzech tomach, choć autor traktował ją jako jedno obszerne dzieło podzielone na sześć części i zabiegał o wydanie całości w jednym woluminie.
Początkowo Władca Pierścieni nie zyskał szerokiego zainteresowania czytelników. Przez ponad dziesięć lat od pierwszej publikacji jego popularność pozostawała ograniczona. Zmiana nastąpiła w 1965 roku, kiedy na rynku amerykańskim pojawiły się wydania kieszonkowe. Kontrowersje związane z nieautoryzowaną edycją prawdopodobnie przyczyniły się do zwiększenia rozpoznawalności powieści, która następnie stała się jednym z największych bestsellerów literackich XX wieku.
Znaczenie twórczości J.R.R. Tolkiena
Sukces Władcy Pierścieni był ściśle związany z rozbudowaną konstrukcją Śródziemia oraz sposobem prowadzenia wielowątkowej narracji. Tolkien stworzył świat o szczegółowo określonych właściwościach, którego dzieje i krajobrazy odgrywają zasadniczą rolę w rozwoju fabuły.
Głównym elementem konstrukcyjnym powieści jest motyw wyprawy, przedstawionej jako długotrwałe i niebezpieczne przedsięwzięcie. W jej przebiegu pojawiają się tajemnicze znaki, trudności podróży, niezwykłe krajobrazy, zagrożenia ze strony przeciwników oraz stopniowo ujawniane zjawiska magiczne. Narastające niebezpieczeństwo i konieczność wykonania zadania nadają wydarzeniom coraz większą intensywność.
Narracja rozwija się powoli, co wynika między innymi ze znacznej objętości powieści. Początkowe fragmenty mają stosunkowo spokojny charakter, natomiast kolejne wydarzenia stopniowo rozszerzają skalę konfliktu. Takie prowadzenie opowieści pozwala połączyć szczegółową prezentację świata z narastającym napięciem wynikającym z przebiegu wyprawy.
Tolkien przez całe życie rozwijał historię i strukturę Śródziemia. Rezultaty tych prac zostały opublikowane między innymi w Silmarillionie (The Silmarillion, 1977) oraz licznych tomach wydanych pośmiertnie pod redakcją jego syna. Publikacje te poszerzyły wiedzę o wykreowanej rzeczywistości, jednak w odróżnieniu od Władcy Pierścieni nie koncentrowały się w takim samym stopniu na rozbudowanej, spójnej narracji przygodowej.
Rosnąca popularność twórczości Tolkiena w latach sześćdziesiątych XX wieku miała znaczenie dla całego rynku wydawniczego. Sukces jego powieści zwiększył zainteresowanie literaturą fantastyczną i stworzył korzystniejsze warunki dla publikowania utworów reprezentujących różne odmiany gatunku.
Rozwój high fantasy po 1977 roku
Kolejny istotny etap rozwoju high fantasy rozpoczął się w 1977 roku, kiedy ukazały się dwie powieści amerykańskich autorów, którzy wcześniej nie byli szeroko znani: The Sword of Shannara Terry’ego Brooksa oraz pierwsza część cyklu Chronicles of Thomas Covenant Stephena R. Donaldsona. Obie publikacje szybko osiągnęły sukces komercyjny i potwierdziły rosnące zainteresowanie rozbudowanymi opowieściami fantastycznymi.
The Sword of Shannara spotkała się z krytyką części recenzentów, którzy zarzucali Brooksowi nadmierne podobieństwo do twórczości Tolkiena. Nie przeszkodziło to jednak powieści w osiągnięciu wysokiej sprzedaży. Jej powodzenie ustanowiło wzorzec wykorzystywany następnie w licznych kolejnych utworach high fantasy.
Odmienny sposób rozwijania tradycji tolkienowskiej zaproponował Stephen R. Donaldson w cyklu Chronicles of Thomas Covenant. Autor przedstawił szczegółowo wykreowany świat wtórny, określany jako Kraina (the Land), do którego główny bohater zostaje magicznie przeniesiony z Ziemi. Fabuła koncentruje się na jego udziale w walce z niszczycielskimi siłami zła.
Pomimo pewnych podobieństw między Krainą a Śródziemiem postać Thomasa Covenanta znacząco odbiega od bohaterów Tolkiena. Covenant jest samotnikiem cierpiącym na trąd, zmagającym się z depresją, wyobcowaniem i wrogością wobec otoczenia. Nie potrafi zaakceptować rzeczywistości świata, w którym się znalazł, co prowadzi go do działań o tragicznych konsekwencjach.
Wewnętrzny konflikt bohatera staje się jednym z głównych elementów narracji. Jego niechęć do uznania istnienia Krainy oraz wynikające z niej postępowanie przyczyniają się do pogłębiania kolejnych tragedii i doprowadzają świat na skraj zagłady. Dopiero później Covenant odnajduje siłę pozwalającą mu rzeczywiście zaangażować się w rozgrywające się wydarzenia.
Twórczość Donaldsona zachowała podstawowe elementy high fantasy, takie jak autonomiczny świat przedstawiony, epicka wyprawa i konflikt z siłami zła, jednocześnie nadając szczególną wagę psychologicznemu wymiarowi postaci centralnej.
Znaczenie komercyjne
Popularność powieści Brooksa i Donaldsona zapoczątkowała okres, w którym high fantasy stała się uznaną i dochodową kategorią rynku wydawniczego. Stanowiło to wyraźną zmianę w porównaniu z pierwszą połową XX wieku, kiedy nawet utwory istotne dla rozwoju gatunku osiągały niewielką sprzedaż.
Przykładem wcześniejszych ograniczeń rynku była powieść The Worm Ouroboros (1922) E.R. Eddisona, której pierwsze wydanie sprzedało się w liczbie zaledwie kilkuset egzemplarzy.
Sukces Władcy Pierścieni, a następnie powieści opublikowanych w 1977 roku, przyczynił się do ugruntowania pozycji high fantasy jako jednej z najważniejszych i najbardziej rozpoznawalnych odmian literatury fantastycznej. Jej charakterystyczne elementy — rozbudowane światy wtórne, wielowątkowe narracje oraz epickie konflikty dobra ze złem — stały się dla szerokiej grupy czytelników podstawowymi wyznacznikami fantastyki literackiej.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.