Magazyny fantasy odegrały istotną rolę w rozwoju i popularyzacji literatury fantastycznej, szczególnie w Stanach Zjednoczonych. Na przełomie XIX i XX wieku czasopisma należały do najważniejszych środków rozpowszechniania krótkich form literackich, w tym opowiadań fantastycznych. W kolejnych dziesięcioleciach zmieniały się zarówno ich formaty wydawnicze, jak i pozycja na rynku, a rozwój radia, kina i telewizji wpływał na możliwości docierania do odbiorców.
Początki i rozwój czasopism
Pod koniec XIX wieku i w pierwszej połowie XX wieku magazyny stanowiły ważne miejsce publikacji opowiadań, nowel oraz powieści w odcinkach. Wiele z tych utworów należało do literatury fantasy. Znaczenie czasopism wynikało między innymi z ograniczonej konkurencji innych mediów rozrywkowych. Kino początkowo oferowało niewiele możliwości, natomiast radio i telewizja dopiero rozwijały swój potencjał.
Sytuacja zaczęła się zmieniać wraz z upowszechnieniem radia w latach trzydziestych XX wieku, a następnie telewizji. Mimo rozwoju nowych środków przekazu magazyny literackie zachowały część odbiorców. Niektóre z nich utrzymywały się dzięki stosunkowo niewielkim, lecz wiernym grupom czytelników, inne zaś nadal przyciągały osoby zainteresowane krótkimi formami literackimi.
Główne rodzaje magazynów
W pierwszych dziesięcioleciach XX wieku na amerykańskim rynku funkcjonowały różne rodzaje czasopism publikujących fantastykę. Różniły się formatem, jakością papieru, sposobem opracowania graficznego, ceną oraz grupą docelową.
Jedną z kategorii stanowiły magazyny określane jako slicks, przeznaczone dla szerokiego grona odbiorców, zwłaszcza klasy średniej. Wydawano je na papierze wysokiej jakości, z czarno-białymi ilustracjami oraz fotografiami. Ich szata graficzna przypominała czasopisma ilustrowane z końca XIX wieku, w których wykorzystywano między innymi ilustracje wykonane techniką drzeworytniczą. Do magazynów tego rodzaju należał The Strand Magazine, znany z publikowania opowiadań i innych utworów literackich.
Na początku XX wieku w obrębie tej kategorii wykształciły się dwa odmienne modele wydawnicze. Proces ten przebiegał przede wszystkim w latach 1910–1920.
Pierwszy model obejmował czasopisma o większym formacie, drukowane na papierze wysokiej jakości i zawierające liczne reklamy. Przykładem był The Saturday Evening Post, jeden z najbardziej znanych amerykańskich magazynów tego rodzaju. Publikował on zarówno opowiadania, jak i powieści w odcinkach. W latach dwudziestych XX wieku typowy numer mógł zawierać nawet osiem krótkich opowiadań oraz dwa lub trzy utwory ukazujące się w odcinkach. Znaczną część objętości zajmowały reklamy, które mogły stanowić ponad trzy czwarte całego wydania. Na łamach takich czasopism pojawiały się również utwory fantasy, choć nie były one ich główną specjalnością. F. Scott Fitzgerald, kojarzony przede wszystkim z powieściami o tematyce społecznej, pisał także opowiadania fantastyczne.
Drugi model reprezentowały magazyny określane jako pulps. Były to tańsze czasopisma, kierowane przede wszystkim do mniej zamożnych czytelników. Zachowywały standardowe rozmiary i układ magazynów, lecz drukowano je na niskiej jakości papierze wytwarzanym z masy drzewnej. Zawierały stosunkowo niewiele reklam oraz materiałów nieliterackich, koncentrując się na publikowaniu opowiadań o sensacyjnym i rozrywkowym charakterze. Ich charakterystyczną cechą były barwne, często krzykliwe ilustracje okładkowe. Okładka przednia była zazwyczaj jedynym elementem drukowanym w kolorze.
Do czasopism tej kategorii należały All-Story, Weird Tales oraz Fantastic Adventures. Magazyny te przyciągały czytelników przede wszystkim tematyką i charakterem publikowanych utworów.
Magazyny typu digest
Kolejna istotna zmiana nastąpiła po II wojnie światowej. Niedobory papieru, konkurencja telewizji oraz rosnąca popularność książek w miękkiej oprawie sprzyjały rozwojowi czasopism określanych jako digests.
Były to magazyny o zmniejszonym formacie, zbliżonym do niewielkich książek. Ich nazwa nawiązywała do Reader’s Digest. W porównaniu z czasopismami typu pulp wyróżniały się oszczędniejszą szatą graficzną, mniejszą liczbą ilustracji oraz bardziej stonowanymi okładkami. Publikowane w nich utwory często dorównywały poziomem literackim tekstom zamieszczanym w magazynach typu slick.
Jednym z najbardziej znanych powojennych czasopism tego rodzaju był The Magazine of Fantasy and Science Fiction, który nadal ukazywał się w okresie opisywanym przez materiał źródłowy.
Rozwój magazynów typu digest wiązał się ze stopniowym wypieraniem wcześniejszych formatów. Nie osiągnęły one jednak nakładów porównywalnych z największymi czasopismami typu slick i pulp. Z biegiem lat liczba ich czytelników malała, a od lat siedemdziesiątych XX wieku nie powstały już nowe magazyny tego rodzaju, które odniosłyby trwały sukces.
Niektóre czasopisma nadal funkcjonowały, jednak w kolejnych latach pojawiały się także magazyny przyjmujące większy format i bardziej rozbudowaną szatę graficzną. Przykładem był Realms of Fantasy.
Znaczenie magazynów dla literatury fantasy
Magazyny literackie nie zawsze specjalizowały się w fantasy, lecz wiele z nich publikowało utwory należące do tego gatunku. Część czasopism była poświęcona fantastyce, inne natomiast zamieszczały ją obok literatury o odmiennej tematyce.
Dzięki działalności wydawców i redaktorów liczne opowiadania fantasy mogły dotrzeć do czytelników. Czasopisma umożliwiały również publikację utworów, które bez ich wsparcia mogłyby nigdy nie powstać. Tym samym stanowiły ważną część amerykańskiego rynku literackiego i jeden z kanałów rozwoju krótkiej prozy fantastycznej.
Bibliografia
- Pringle, David, The Ultimate Encyclopedia of Fantasy, Woodstock: Overlook Press, 1999.