Elfy – nadprzyrodzone istoty humanoidalne wywodzące się z mitologii nordyckiej i celtyckiej, przedstawiane najczęściej jako smukłe, pełne wdzięku i urodziwe stworzenia obdarzone zdolnościami artystycznymi oraz magicznymi. Zwykle są niewielkiego wzrostu, choć niekiedy przewyższają przeciętnego człowieka. W literaturze fantasy występują zarówno jako tajemnicze istoty związane z przyrodą, jak i przedstawiciele odrębnych społeczności posiadających własną wiedzę i tradycje. Szczególny wpływ na ich współczesny wizerunek wywarła twórczość J. R. R. Tolkiena.
Pochodzenie i charakterystyka elfów
Tradycyjne wyobrażenia elfów wiążą je z mitologią nordycką i celtycką. Istoty te wyróżniają się nadprzyrodzonym charakterem, zdolnościami magicznymi oraz szczególnym związkiem ze światem przyrody.
Elfy zamieszkują przede wszystkim naturalne krajobrazy, zwłaszcza lasy i inne obszary porośnięte roślinnością. W przedstawieniach literackich często pozostają tajemnicze, odległe od ludzkiego sposobu postrzegania rzeczywistości, a niekiedy wręcz obce człowiekowi.
Charakterystyczną cechą elfów jest ich nieuchwytność. Rzadko ukazują się ludziom, a ich obecność wiąże się z miejscami oddalonymi od ludzkich siedzib. W zależności od utworu mogą współpracować z ludźmi lub występować przeciwko nim, jednak rzadko stają się ich wiernymi towarzyszami.
Elfy a inne istoty fantastyczne
W tradycji nordyckiej elfy określane są mianem álfar, od którego wywodzi się angielska nazwa elf. W literaturze fantasy bywają przeciwstawiane krasnoludom, przede wszystkim ze względu na odmienne związki z otaczającym światem.
Podczas gdy krasnoludy kojarzone są z ziemią i podziemnymi krainami, elfy przedstawia się jako istoty eteryczne, związane raczej z powietrzem niż z ziemią. Rozróżnienie to podkreśla ich nadprzyrodzony i nieuchwytny charakter.
W odniesieniu do elfów można również zastosować przeciwstawienie wywodzące się z twórczości Williama Shakespeare’a. W takim ujęciu elfy odpowiadają raczej Arielowi niż Kalibanowi, co podkreśla ich lekkość i eteryczność.
W bardziej codziennych wyobrażeniach różnicę tę można przedstawić poprzez porównanie elfów do kotów, a krasnoludów do psów.
Z elfami spokrewnione są liczne istoty występujące w folklorze i literaturze dziecięcej, między innymi brownies, pixies oraz wróżki znane z tradycyjnych baśni. W przeciwieństwie do bardziej dostojnych przedstawień elfów istoty te często wyróżniają się psotnym i figlarnym usposobieniem.
W niektórych ujęciach elfy można określić jako wróżki przeznaczone dla dorosłych odbiorców, co podkreśla różnicę pomiędzy ich literackim wizerunkiem a postaciami znanymi z dziecięcych opowieści.
Elfy w twórczości J. R. R. Tolkiena
Największy wpływ na współczesny literacki wizerunek elfów wywarł J. R. R. Tolkien. W jego twórczości istoty te zostały przedstawione jako wysokie, arystokratyczne i mądre, pełniące funkcję strażników dawnej wiedzy.
Elfy Tolkiena różnią się od wielu tradycyjnych wyobrażeń przede wszystkim wzrostem, dostojnością oraz rozbudowaną charakterystyką. Nie są jedynie tajemniczymi stworzeniami zamieszkującymi naturalne krajobrazy, lecz tworzą odrębną społeczność związaną z własną historią i dziedzictwem.
Szczególne miejsce w ich przedstawieniu zajmuje Lothlórien, leśna kraina będąca siedzibą elfów. Tolkien ukazuje ją jako miejsce przypominające baśniową krainę Faerie, nadając jej charakter przestrzeni związanej z tęsknotą i nostalgią.
Wizerunek elfów stworzony przez Tolkiena stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedstawień tych istot w nowoczesnej literaturze fantasy.
Bibliografia
- Pringle, David, The Ultimate Encyclopedia of Fantasy, Woodstock: Overlook Press, 1999.