Większość tradycyjnej fantasy – od romansów arturiańskich po baśnie braci Grimm – nie słynie z humoru, choć bajki zwierzęce Ezopa często można odczytywać jako celne żarty.
Być może istnieje szczególny związek między humorem a wysoko rozwiniętą cywilizacją, ponieważ literatura starożytnej Grecji po Ezopie rzeczywiście zawierała wiele humorystycznej fantasy.
Tworzyła ona tradycję przekory, satyry i komizmu, która wydaje się w dużej mierze zaniknąć w późniejszej fantastyce zachowanej do naszych czasów.
Fantastyka w starogreckiej komedii
Staroattycka komedia, czyli dramaty powstałe przed około 400 rokiem p.n.e., była w swojej istocie teatrem fantastyki.
Tak zwana Nowa Komedia, rozwijająca się od IV wieku p.n.e., miała znacznie bardziej realistyczny charakter.
To właśnie ona wywarła największy wpływ na teatr zachodni – od Szekspira i Moliera aż po współczesne komedie romantyczne Hollywood.
Stara Komedia była jednak czymś zupełnie innym.
Stanowiła wyraźny kontrast zarówno wobec wielkich tragedii wystawianych równolegle, jak i późniejszych, znacznie bardziej realistycznych komedii.
Fantastyczne motywy w Starej Komedii
Twórcy Starej Komedii V wieku p.n.e., tacy jak Kratinos, Krates i Eupolis, których dzieła w większości zaginęły, lecz częściowo znane są dzięki zachowanym fragmentom oraz opisom innych autorów, wypełniali swoje sztuki elementami fantastycznymi.
Przykładowo Krates w sztuce Theria (Bestie) przedstawił bezmięsny Złoty Wiek, w którym jedzenie samo podawało się na stół.
Z kolei Eupolis w dramacie Demoi ukazał zmartwychwstanie czterech wielkich mężów stanu oraz ich próby rozwiązania współczesnych problemów.
Oba przykłady pochodzą z Cassell’s Encyclopaedia of World Literature.
Fantastyka jako narzędzie satyry
Humorystyczne utopie, powroty zmarłych do życia oraz wyobrażone podróże po zaświatach były motywami fantastycznymi wykorzystywanymi do tworzenia satyry.
Ich zadaniem nie było jedynie rozbawienie publiczności.
Służyły również komentowaniu wad i niedoskonałości współczesnego świata.
W przeciwieństwie do elementów nadprzyrodzonych obecnych w greckich tragediach, które czerpały bezpośrednio z mitologii i legend, fantastyczne motywy Starej Komedii wydają się w dużej mierze oryginalnym pomysłem ich autorów.
Choć zapewne korzystali oni z niektórych motywów ludowych, tworzyli nowe elementy fantastyczne zawsze wtedy, gdy były potrzebne do przedstawienia określonej satyrycznej myśli.
Dziedzictwo Starej Komedii
Pod względem oryginalności oraz ostrości społecznego komentarza Stara Komedia wydaje się być nawet bliższą poprzedniczką współczesnej science fiction niż większości współczesnej fantasy.
Arystofanes
Najbardziej znanym przedstawicielem Starej Komedii, którego twórczość zachowała się do naszych czasów w niemal kompletnym zbiorze obejmującym prawie dwanaście sztuk, jest Arystofanes.
Jego najwybitniejszym dziełem fantastycznym pozostają Ptaki z 414 roku p.n.e.
Sztuka opowiada o budowie podniebnego miasta Nephelokokkygia, którego nazwę można oddać po angielsku jako Cloudcuckooland.
Również wiele innych komedii Arystofanesa obfituje w elementy fantastyczne.
Przykładem są Żaby z 405 roku p.n.e., których akcja rozgrywa się w świecie zmarłych.
Choć sprośny humor oraz bezpośrednie ataki na znanych ateńskich obywateli utraciły część swojej pierwotnej satyrycznej siły, utwory te pozostają zarówno wielkimi komediami, jak i wybitnymi dziełami fantasy.
Arystofanes a współczesna fantasy humorystyczna
Współczesnym pisarzem fantasy humorystycznej, którego twórczość pod wieloma względami przypomina dzieła Arystofanesa, jest Tom Holt.
Podobnie jak starożytny komediopisarz, Holt umieszcza bogów i bohaterów mitologicznych w realiach zwyczajnego współczesnego życia.
Co więcej, poświęcił Arystofanesowi dwie powieści historyczne – Goat Song z 1989 roku oraz The Walled Orchard z 1990 roku.
Porównania z Arystofanesem nasuwają również skojarzenia z jeszcze popularniejszym współczesnym autorem humorystycznej fantasy – Terrym Pratchettem.
Lukian z Samosaty
Ponad pięćset lat po Arystofanesie syryjski pisarz Lukian z Samosaty wykorzystał formę platońskich dialogów filozoficznych, które same w sobie nie słynęły z humoru, tworząc nowy rodzaj literatury określany dziś mianem dialogu lukiańskiego.
Były to niezwykle dowcipne rozmowy przeznaczone nie do wystawiania na scenie, lecz do publicznego odczytywania.
Ich bohaterowie odbywali loty na Księżyc i Olimp na skrzydłach ptaków, wielokrotnie odwiedzali świat zmarłych oraz opowiadali historię Charona, przewoźnika dusz przez Styks, który opuszcza swoje obowiązki, aby zwiedzić świat żywych.
Motyw ten przypomina postać Śmierci z powieści Kosiarz Terry’ego Pratchetta z 1991 roku.
Dialogi Lukiana są pełne niezwykłych i komicznych pomysłów fantastycznych.
Prawdziwa historia
Lukian napisał również prozatorski utwór znany jako Prawdziwa historia.
Opowiada on o statku pełnym odkrywców, którzy zostają uniesieni na Księżyc przez trąbę wodną, a następnie trafiają do wnętrza wieloryba.
Dzieło to stanowiło parodię zaginionych dziś opowieści o fantastycznych podróżach, popularnych w czasach autora.
Często uznawane jest za jednego z przodków science fiction.
Współczesny czytelnik dostrzeże jednak w nim przede wszystkim humorystyczną fantasy, przywodzącą na myśl twórczość Terry’ego Pratchetta.
Wpływ na późniejszą literaturę
Twórczość Lukiana mogła oddziaływać na niektórych pisarzy rzymskich, między innymi Apulejusza, autora zabawnej powieści fantastycznej Złoty osioł z II wieku naszej ery.
Później jednak tradycja lukiańskiej satyry pozostawała niemal zapomniana przez ponad tysiąc lat.
Stało się tak zarówno w okresie rozwoju chrześcijaństwa, gdy dzieła Lukiana często potępiano jako bezbożne, jak i przez całe średniowiecze.
Największy wpływ jego twórczość wywarła dopiero w okresie renesansu oraz w następnych stuleciach, przede wszystkim w literaturze Europy Północnej.
Pisarze inspirowani Lukianem
Do autorów czerpiących inspirację z Lukiana należeli między innymi François Rabelais, twórca monumentalnej, rubasznej fantasy Gargantua i Pantagruel, powstającej w latach 1532–1564.
Kolejnym był Jonathan Swift, autor wielkiej satyry Podróże Guliwera z 1726 roku.
Henry Fielding, najbardziej znany z realistycznych powieści humorystycznych, napisał również fantasy o życiu po śmierci zatytułowaną A Journey From This World to the Next z 1743 roku.
Do tego grona zalicza się także Wolter, autor licznych filozoficznych opowieści XVIII wieku, często łączących humor z elementami fantastycznymi.
Początki nowoczesnej fantasy humorystycznej
Żadne z wymienionych dzieł nie należało jeszcze do fantasy gatunkowej w dzisiejszym rozumieniu tego pojęcia.
Kiedy w XIX wieku rozwijała się nowoczesna fantasy, jej głównymi źródłami inspiracji pozostawały baśnie oraz romanse średniowieczne.
Dominował w niej przede wszystkim poważny ton.
Humor zaczął być regularnie wykorzystywany dopiero przez niektórych wiktoriańskich twórców baśni literackich i opowieści dla dzieci.
Do pionierów tego nurtu należeli prawdopodobnie Hans Christian Andersen oraz Charles Dickens.
Najwybitniejszymi dziełami tego okresu stały się natomiast niezwykłe i pełne oryginalnego humoru książki Lewisa Carrolla o Alicji, publikowane w latach 1865–1871.
F. Anstey i narodziny fantasy humorystycznej
Pierwszym pisarzem, który wyspecjalizował się w fantasy humorystycznej, był F. Anstey, czyli Thomas Anstey Guthrie.
Napisał on szereg niezwykle urokliwych powieści, rozpoczynając od Vice Versa z 1882 roku.
W jego utworach spokojne życie przedstawicieli wiktoriańskiej klasy średniej zostaje zakłócone przez fantastyczne wydarzenia, takie jak zamiana osobowości, ożywione posągi czy dżiny uwolnione ze starych lamp.
Lekko satyryczny humor Ansteya okazał się na tyle atrakcyjny, że doczekał się licznych naśladowców.
Największy sukces odniosła Edith Bland, publikująca pod pseudonimem E. Nesbit.
Jej powieści dla dzieci, takie jak Feniks i dywan z 1904 roku oraz The Story of the Amulet z 1906 roku, wykorzystują rozwiązania podobne do tych stosowanych przez Ansteya i pozostają równie przyjemną lekturą dla dorosłych, jak i dla młodszych czytelników.
Thorne Smith
Najważniejszym twórcą fantasy humorystycznej po Ansteyu i Nesbit był amerykański pisarz Thorne Smith.
Posługiwał się dobrze już znanymi motywami – sympatycznymi duchami, zamianą ciał, ożywionymi posągami czy oswojonymi czarownicami – nadając im charakter odpowiadający realiom Stanów Zjednoczonych z czasów prohibicji.
Wiele jego powieści, między innymi Topper z 1926 roku oraz Turnabout z 1931 roku, zostało zekranizowanych w Hollywood.
Magazyn Unknown
Podobny rodzaj humorystycznej fantasy rozwijał magazyn pulpowy Unknown, ukazujący się w latach 1939–1943.
Do jego najważniejszych autorów należeli L. Sprague de Camp i Fletcher Pratt.
Tworzyli oni opowiadania takie jak The Mathematics of Magic, później włączone do książki The Incomplete Enchanter z 1942 roku.
Historia opowiada o młodym nauczycielu matematyki, który trafia do fantastycznego świata, co prowadzi do wielu komicznych sytuacji.
Choć magazyn Unknown istniał stosunkowo krótko, jego wpływ okazał się trwały.
Powojenna fantasy humorystyczna
Inspiracje czerpane z magazynu Unknown można odnaleźć w niektórych powojennych powieściach, między innymi w zabawnej książce Three Hearts and Three Lions Poula Andersona z 1961 roku.
Z czasem wpłynęły one także na rozwój nowej szkoły amerykańskiej fantasy humorystycznej.
Do jej przedstawicieli należeli między innymi Piers Anthony oraz Robert Asprin.
Ich niezwykle popularne serie, mimo częstego wykorzystywania kalamburów i gier słownych, zdobyły ogromną liczbę czytelników.
Rozpoczęły się odpowiednio od powieści A Spell for Chameleon z 1977 roku oraz Another Fine Myth z 1978 roku.
Terry Pratchett
Brytyjskie odrodzenie fantasy humorystycznej zawdzięcza swoje istnienie przede wszystkim Terry’emu Pratchettowi.
Jego pierwsza powieść ze Świata Dysku, Kolor magii z 1983 roku, była przede wszystkim parodią opowieści sword and sorcery Fritza Leibera.
Sam Leiber, niegdyś publikujący również w magazynie Unknown, doskonale posługiwał się humorem.
Świat stworzony przez Pratchetta bardzo szybko zaczął jednak żyć własnym życiem.
Stał się uniwersalnym miejscem akcji dla niemal nieskończonej liczby slapstickowych opowieści, z których wiele skrywało zaskakująco poważne przesłanie.
Znaczenie twórczości Pratchetta
Mistrzowskie operowanie językiem, znakomite kreacje komediowych bohaterów, niezwykła pomysłowość oraz stale rozwijający się warsztat literacki sprawiły, że Terry’ego Pratchetta zaczęto porównywać do P. G. Wodehouse’a, angielskiego pisarza, który również stworzył jedną fantasy humorystyczną utrzymaną w stylu Ansteya – Laughing Gas z 1936 roku.
Porównanie to wydaje się w pełni uzasadnione.
Pratchett może zostać zapamiętany jako najwybitniejszy autor humorystyczny końca XX wieku – jednocześnie nowy Wodehouse i nowy Lukian z Samosaty.