Smoki – fantastyczne stworzenia wywodzące się z tradycji mitologicznych, przede wszystkim nordyckich, choć występujące również w innych mitologiach. Najczęściej przedstawiane są jako ogromne, skrzydlate jaszczury zdolne do ziania ogniem, strzegące zgromadzonych skarbów. Należą do najbardziej charakterystycznych istot literatury fantasy, w której przyjmują różnorodne postacie – od niebezpiecznych potworów po przyjazne, inteligentne stworzenia.
Smoki w tradycji i literaturze fantasy
Wizerunek smoka w literaturze fantasy wywodzi się z dawnych opowieści mitologicznych oraz średniowiecznych romansów rycerskich. W tych ostatnich pojawiały się odrażające, potworne istoty określane jako worms. Tradycyjne przedstawienia smoków wiązały je przede wszystkim z zagrożeniem, którego pokonanie stanowiło zadanie bohatera.
Motyw ten występował między innymi w legendach o Perseuszu i św. Jerzym. W kolejnych epokach utrwalił się obraz smoka jako przeciwnika, z którym mierzy się bohater opowieści. Pomimo późniejszych prób przedstawiania tych stworzeń w bardziej przyjazny sposób ich zabijanie pozostało jednym z charakterystycznych motywów literatury fantasy.
Współczesne utwory fantastyczne znacznie rozszerzyły jednak zakres sposobów przedstawiania smoków. Mogą one występować zarówno jako przerażające potwory, jak i istoty obdarzone mądrością, poczuciem humoru czy cechami zbliżającymi je do ludzi.
Przykładem odmiennego podejścia do tradycyjnego wizerunku smoka jest powieść Grahama Edwardsa Dragoncharm (1995), łącząca elementy dawnych opowieści o smokach z koncepcjami nawiązującymi do Watership Down Richarda Adamsa.
Smoki w twórczości J. R. R. Tolkiena i Ursuli Le Guin
Jednym z najbardziej znanych smoków literatury fantasy jest Smaug, występujący w powieści J. R. R. Tolkiena Hobbit (1937). Konfrontacja z nim stanowi jedno z najważniejszych zadań stojących przed Bilbem.
Odmienny obraz smoków pojawia się w twórczości Ursuli Le Guin. W powieści A Wizard of Earthsea (1968) oraz jej kontynuacjach smoki przedstawiane są jako istoty mądre, co odróżnia je od tradycyjnego wizerunku potworów przeznaczonych do pokonania przez bohaterów.
Różnorodność smoków we współczesnej fantasy
W literaturze fantasy drugiej połowy XX wieku smoki zaczęły pełnić coraz bardziej zróżnicowane funkcje fabularne.
Gordon R. Dickson w powieściach The Dragon and the George (1976) oraz jej kontynuacjach przedstawił smoki o charakterze humorystycznym. Podobne odejście od tradycyjnej konwencji można dostrzec w twórczości Laurence’a Yepa, autora Dragon of the Lost Sea (1982) i kolejnych części cyklu, w których smoki mają chińskie pochodzenie.
W noweli Luciusa Sheparda The Man Who Painted the Dragon Griaule (1984) oraz jej kontynuacjach smok stanowi istotny element świata przedstawionego. Jego charakterystyczną cechą jest skamieniała postać, przy czym nie jest ona rozumiana dosłownie.
Melanie Rawn w powieści Dragon Prince (1988) i kolejnych utworach przedstawiła smoki jako istoty, które można oswajać.
W twórczości Tada Williamsa, zwłaszcza w powieści The Dragonbone Chair (1988) oraz jej kontynuacjach, motyw smoka pojawia się w związku z tronem wykonanym z kości potwora.
Jeszcze inne ujęcie przedstawia Michael Swanwick w powieści The Iron Dragon’s Daughter (1993), w której smok jest maszyną.
Różnorodność tych przedstawień obejmuje zarówno nawiązania do tradycyjnych wyobrażeń mitologicznych, jak i odmienne koncepcje smoków, wykorzystujące humor, motywy oswajania oraz elementy fantastyki mechanicznej.
Bibliografia
- Pringle, David, The Ultimate Encyclopedia of Fantasy, Woodstock: Overlook Press, 1999.