Sir Terry Pratchett (1948–2015) – brytyjski powieściopisarz fantasy, znany przede wszystkim jako twórca cyklu Świat Dysku (ang. Discworld). Jego twórczość łączy fantastykę humorystyczną z satyrą społeczną, parodią konwencji literackich oraz refleksją nad ludzkimi zachowaniami. Pratchett należał do najważniejszych brytyjskich autorów fantasy przełomu XX i XXI wieku.
Początki twórczości
Zanim stworzył Świat Dysku, Pratchett opublikował kilka powieści fantastycznych. Jedną z nich była The Dark Side of the Sun (1976), wykorzystująca motywy charakterystyczne dla science fiction.
W 1981 roku ukazała się Strata, powieść zawierająca elementy fantastyki naukowej oraz pomysły, które autor rozwinął później w Świecie Dysku. W utworze pojawia się między innymi motyw płaskiego świata.
W 1971 roku Pratchett opublikował także The Carpet People, powieść fantasy przedstawiającą niewielkie istoty zamieszkujące dywan. Książka zapoczątkowała jego twórczość literacką, choć największą popularność przyniosły mu późniejsze utwory.
Cykl Świat Dysku
Najważniejszym przedsięwzięciem literackim Pratchetta jest Świat Dysku, zapoczątkowany powieścią Kolor magii (ang. The Colour of Magic, 1983).
Akcja cyklu rozgrywa się na płaskim świecie spoczywającym na grzbietach czterech słoni, które stoją na skorupie olbrzymiego żółwia Wielkiego A’Tuina, przemierzającego kosmos. Ta niezwykła konstrukcja świata stanowi podstawę rozbudowanego uniwersum fantasy, w którym magia współistnieje z instytucjami i problemami przypominającymi rzeczywistość współczesną.
W pierwszych powieściach autor wykorzystywał przede wszystkim parodię tradycyjnej fantasy heroicznej. Z czasem Świat Dysku stał się jednak samodzielnym uniwersum, w którym humor służy również przedstawianiu zagadnień społecznych, politycznych i obyczajowych.
Rincewind i Dwukwiat
Jednym z pierwszych bohaterów Świata Dysku jest Rincewind, nieudolny mag, który mimo ukończenia nauki na Niewidocznym Uniwersytecie nie potrafi rzucić nawet najprostszego zaklęcia. Jego największą umiejętnością pozostaje ucieczka przed niebezpieczeństwem.
W Kolorze magii Rincewind zostaje przewodnikiem Dwukwiata, pierwszego turysty odwiedzającego Ankh-Morpork. Towarzyszy im Bagaż, niezwykła skrzynia poruszająca się na licznych małych nogach, obdarzona drapieżnym apetytem i niezwykłą lojalnością wobec właściciela.
Ich przygody są kontynuowane w powieści Blask fantastyczny (ang. The Light Fantastic, 1986).
Czarownice
Kolejną grupą ważnych postaci są czarownice z Lancre, których przygody rozpoczynają się w powieści Równoumagicznienie (ang. Equal Rites, 1987).
W utworze tym pojawia się Babcia Weatherwax, czarownica o silnym charakterze, przekonana o znaczeniu tradycji i właściwego postępowania. Jednym z głównych tematów powieści jest możliwość podjęcia nauki magii przez dziewczynkę, mimo że kształcenie czarodziejów pozostaje domeną mężczyzn.
W późniejszych utworach Babcia Weatherwax współpracuje z Nianią Ogg oraz Magrat Garlick. Ich przygody rozwijają się między innymi w powieściach Trzy wiedźmy (ang. Wyrd Sisters, 1988), Wyprawa czarownic (ang. Witches Abroad, 1991), Panowie i damy (ang. Lords and Ladies, 1992), Maskarada (ang. Maskerade, 1995) oraz Carpe Jugulum (1998).
Powieści te wykorzystują motywy baśniowe, teatralne i literackie, przedstawiając je w konwencji humorystycznej fantasy.
Śmierć
Jedną z najbardziej charakterystycznych postaci Świata Dysku jest Śmierć, przedstawiony jako szkielet w czarnej szacie, posługujący się kosą i przemawiający charakterystycznym głosem.
Śmierć odgrywa istotną rolę w wielu powieściach cyklu, a w niektórych występuje jako główny bohater. W Mort (1987) przyjmuje ucznia, który ma przejąć część jego obowiązków. Historia przedstawia konsekwencje ingerencji młodego człowieka w naturalny porządek śmierci.
W Kosiarzu (ang. Reaper Man, 1991) Śmierć zostaje odsunięty od swoich obowiązków i podejmuje pracę jako robotnik rolny.
Kolejną powieścią związaną z tą postacią jest Muzyka duszy (ang. Soul Music, 1994), w której ważną rolę odgrywa jego wnuczka Susan.
W Wiedźmikołaju (ang. Hogfather, 1996) Śmierć zastępuje postać odpowiadającą za rozdawanie prezentów podczas zimowego święta, natomiast Złodziej czasu (ang. Thief of Time, 2001) rozwija motywy związane z naturą czasu i jego kontrolowaniem.
Straż Miejska
Ważnym nurtem cyklu są powieści przedstawiające działalność Straży Miejskiej Ankh-Morpork, kierowanej przez Samuela Vimesa.
Serię zapoczątkowała powieść Straż! Straż! (ang. Guards! Guards!, 1989), której bohaterowie muszą zmierzyć się z zagrożeniem dla miasta.
W kolejnych utworach Straż rozwija się z niewielkiej, mało znaczącej formacji w coraz bardziej rozbudowaną instytucję.
Do powieści poświęconych tej grupie należą Zbrojni (ang. Men at Arms, 1993), Na glinianych nogach (ang. Feet of Clay, 1996), Bogowie, honor, Ankh-Morpork (ang. Jingo, 1997), Piąty elefant (ang. The Fifth Elephant, 1999), Straż nocna (ang. Night Watch, 2002), Łups! (ang. Thud!, 2005) oraz Niuch (ang. Snuff, 2011).
Powieści te wykorzystują konwencję kryminału i powieści policyjnej, łącząc ją z satyrą społeczną oraz fantastyką.
Ankh-Morpork i przemiany społeczne
Ankh-Morpork, największe miasto Świata Dysku, stanowi miejsce akcji wielu powieści Pratchetta. Jest metropolią zamieszkaną przez ludzi i liczne istoty fantastyczne, której życie społeczne i polityczne podlega ciągłym przemianom.
W późniejszych utworach autor coraz częściej przedstawiał rozwój nowych instytucji i technologii.
W Prawdzie (ang. The Truth, 2000) pojawia się pierwsza gazeta, natomiast Piekło pocztowe (ang. Going Postal, 2004) przedstawia próbę przywrócenia działalności miejskiej poczty.
Kontynuacją tej historii jest Świat finansjery (ang. Making Money, 2007), koncentrujący się na funkcjonowaniu systemu bankowego.
W Para w ruch (ang. Raising Steam, 2013) Pratchett wykorzystał motyw rozwoju kolei i jej wpływu na społeczeństwo.
Powieści dla młodszych czytelników
Oprócz głównego cyklu Świata Dysku Pratchett pisał również powieści fantasy przeznaczone dla dzieci i młodzieży.
Trylogia Johnny Maxwell
Cykl Johnny Maxwell obejmuje trzy powieści: Only You Can Save Mankind (1992), Johnny and the Dead (1993) oraz Johnny and the Bomb (1996).
Seria przedstawia przygody chłopca, którego codzienne życie zostaje zakłócone przez niezwykłe wydarzenia.
Trylogia Nome
Ważnym przedsięwzięciem autora jest również trylogia Nome, której bohaterami są niewielkie istoty żyjące w świecie ludzi.
Cykl obejmuje Truckers (1989), Diggers (1990) oraz Wings (1990).
Tiffany Aching
W późniejszym okresie Pratchett stworzył serię fantasy młodzieżowej poświęconą Tiffany Aching, młodej czarownicy żyjącej w świecie Dysku.
Cykl zapoczątkowała powieść Wolni Ciutludzie (ang. The Wee Free Men, 2003). Jej kontynuacjami były Kapelusz pełen nieba (ang. A Hat Full of Sky, 2004), Zimistrz (ang. Wintersmith, 2006), W północ się odzieję (ang. I Shall Wear Midnight, 2010) oraz Pasterska korona (ang. The Shepherd’s Crown, 2015).
Seria przedstawia rozwój bohaterki jako czarownicy, a jej przygody łączą elementy baśniowe z tematyką odpowiedzialności i dojrzewania.
Pozostała twórczość
Poza Światem Dysku Pratchett uczestniczył również w przedsięwzięciach literackich realizowanych we współpracy z innymi autorami.
Wspólnie z Neilem Gaimanem napisał powieść Dobry omen (ang. Good Omens, 1990), humorystyczną opowieść fantasy wykorzystującą motywy apokaliptyczne.
Z kolei we współpracy ze Stephenem Baxterem stworzył cykl The Long Earth, zapoczątkowany powieścią The Long Earth (2012). Seria przedstawia możliwość podróżowania między równoległymi wersjami Ziemi.
Charakterystyka twórczości
Najbardziej rozpoznawalną cechą prozy Terry’ego Pratchetta jest połączenie humoru z refleksją nad społeczeństwem i ludzką naturą. Autor wykorzystywał konwencję fantasy do przedstawiania zagadnień związanych z polityką, religią, kulturą, nauką i codziennym życiem.
W jego utworach pojawiają się liczne parodie znanych motywów literackich, jednak ich funkcja nie ogranicza się do wywoływania komizmu. Humor stanowi również narzędzie krytyki społecznej oraz sposób ukazywania sprzeczności ludzkiego postępowania.
Pratchett tworzył rozbudowane postacie, których losy rozwijały się w kolejnych powieściach. Szczególne znaczenie miały przemiany bohaterów oraz ewolucja instytucji funkcjonujących w świecie przedstawionym.
Jego twórczość wywarła znaczący wpływ na rozwój współczesnej fantasy humorystycznej. Połączenie satyry, fantastyki i rozbudowanej konstrukcji świata uczyniło Świat Dysku jednym z najbardziej rozpoznawalnych cykli literatury fantastycznej.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.