Humorous fantasy (fantastyka humorystyczna) – odmiana literatury fantastycznej, w której elementy nadprzyrodzone, mitologiczne i baśniowe zostają połączone z komizmem, satyrą, parodią oraz absurdem. Jej tradycje sięgają starożytności, zwłaszcza greckiej komedii, a późniejszy rozwój wiąże się z literaturą satyryczną, baśniami i fantastyką dziecięcą. Humorystyczna fantastyka wykorzystuje niezwykłe światy, magiczne istoty i niemożliwe wydarzenia zarówno do wywoływania śmiechu, jak i do przedstawiania krytycznych obserwacji dotyczących ludzkich zachowań, obyczajów i społeczeństwa. Współczesny rozwój nurtu związany jest między innymi z twórczością Lewisa Carrolla, E. Nesbit, Thorne’a Smitha, Roberta Blocha oraz Terry’ego Pratchetta, którego cykl Świat Dysku stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów fantastyki humorystycznej.
Humor w tradycji literatury fantastycznej
Humor od dawna stanowi jeden z elementów literatury wykorzystującej motywy fantastyczne. Występuje zarówno w opowieściach o bohaterach i niezwykłych wyprawach, jak i w utworach opartych na mitologii, magii oraz nadprzyrodzonych wydarzeniach.
Nie każda opowieść zawierająca elementy komiczne należy jednak do fantastyki humorystycznej. W wielu utworach humor pełni jedynie funkcję uzupełniającą, łagodząc powagę wydarzeń lub podkreślając cechy poszczególnych bohaterów.
Fantastyka humorystyczna wyróżnia się natomiast szczególnym znaczeniem komizmu dla konstrukcji opowieści. Niezwykłe wydarzenia i zjawiska mogą stanowić podstawę żartu, parodii albo satyry, a sam świat fantastyczny bywa przedstawiany w sposób celowo absurdalny.
Jedną z charakterystycznych cech nurtu jest wykorzystywanie kontrastu między zwyczajnym sposobem myślenia bohaterów a niezwykłością otaczającego ich świata.
Starożytne początki fantastyki humorystycznej
Korzenie fantastyki humorystycznej można odnaleźć w starożytnej literaturze greckiej, szczególnie w komedii.
Ważną rolę odegrała twórczość Ezopa, którego bajki wykorzystywały mówiące zwierzęta oraz inne niezwykłe elementy do przedstawiania ludzkich zachowań i słabości.
Fantastyczne motywy były również obecne w greckiej komedii, która rozwijała się w V wieku p.n.e. i później.
Szczególne znaczenie miała tak zwana komedia stara, której najważniejszym zachowanym przedstawicielem jest Arystofanes.
W przeciwieństwie do tragedii, czerpiącej przede wszystkim z mitologii i legend, komedia wykorzystywała fantastykę do przedstawiania satyrycznych wizji współczesnego społeczeństwa.
Bogowie, niezwykłe stworzenia i niemożliwe wydarzenia stawały się w niej narzędziami komentowania życia politycznego, obyczajowego i intelektualnego.
Komedia stara i fantastyka Arystofanesa
Komedia stara wykorzystywała fantastyczne pomysły jako podstawę rozbudowanych sytuacji komicznych.
Jej autorzy przedstawiali niezwykłe wydarzenia, które pozwalały ukazać ludzkie słabości oraz sprzeczności życia społecznego.
Jednym z najważniejszych twórców tego rodzaju literatury był Arystofanes.
W jego komedii Ptaki z 414 roku p.n.e. pojawia się pomysł zbudowania miasta w powietrzu. Fantastyczna koncepcja staje się podstawą satyrycznej opowieści.
W Chmurach Arystofanes wykorzystał natomiast niezwykłe elementy związane z przedstawieniem świata intelektualnego.
Fantastyka występowała również w innych jego utworach, takich jak Żaby, Osy, Rycerze, Pokój i Sejm kobiet.
Komedia Arystofanesa wyróżniała się swobodnym wykorzystywaniem fantastycznych sytuacji, które nie musiały podlegać zasadom prawdopodobieństwa.
Ważniejsza od realistycznego przedstawienia wydarzeń była możliwość stworzenia zabawnej, zaskakującej i satyrycznej opowieści.
Fantastyczne elementy w komedii greckiej
W starożytnej Grecji komedia stanowiła odrębną tradycję literacką, różniącą się od tragedii zarówno sposobem przedstawiania świata, jak i funkcją motywów nadprzyrodzonych.
Tragedia wykorzystywała przede wszystkim znane opowieści mitologiczne i legendarne, podczas gdy komedia mogła swobodnie wprowadzać nowe, fantastyczne pomysły.
Dzięki temu autorzy komedii przedstawiali sytuacje całkowicie niemożliwe, które służyły ukazywaniu rzeczywistych problemów społecznych.
Fantastyka pozwalała na tworzenie obrazów świata odwróconego, w którym zwyczajne zasady przestawały obowiązywać.
Komedia stara wyróżniała się także bezpośrednim odnoszeniem do aktualnych wydarzeń i znanych osobistości, często przedstawianych w sposób karykaturalny.
Połączenie fantastyki z satyrą sprawia, że tradycję tę można uznać za jeden z najwcześniejszych przykładów literatury zbliżonej do współczesnej fantastyki humorystycznej.
Komedia i fantastyka w późniejszych epokach
Po okresie rozkwitu komedii starej w literaturze greckiej rozwijały się również inne odmiany komizmu.
Komedia nowa koncentrowała się w większym stopniu na codziennych sytuacjach, relacjach międzyludzkich i intrygach, ograniczając znaczenie fantastycznych wydarzeń.
Tradycja wykorzystywania niezwykłości do celów humorystycznych nie zanikła jednak całkowicie.
W późniejszej literaturze powracały motywy nadprzyrodzone, które pozwalały autorom tworzyć satyryczne obrazy rzeczywistości.
Ważnym elementem tej tradycji stało się łączenie fantastyki z parodią, dzięki której znane opowieści i konwencje literackie mogły być przedstawiane w odmienny, komiczny sposób.
Lukian z Samosat i satyra fantastyczna
Jednym z ważnych twórców starożytnej literatury wykorzystującej fantastykę do celów satyrycznych był Lukian z Samosat.
Jego utwory łączyły niezwykłe wydarzenia z krytycznym spojrzeniem na ludzkie przekonania, zachowania i tradycje literackie.
Szczególne znaczenie miały dialogi, w których autor przedstawiał postacie mitologiczne i filozoficzne w sytuacjach pozwalających ukazać ich słabości oraz sprzeczności.
W twórczości Lukiana pojawiały się również fantastyczne podróże i wydarzenia wykraczające poza granice zwyczajnej rzeczywistości.
Jednym z jego najbardziej charakterystycznych utworów była Prawdziwa historia, wykorzystująca niezwykłą wyprawę jako podstawę satyrycznej opowieści.
Twórczość Lukiana stanowi ważny przykład połączenia fantastyki z humorem, które później powracało w literaturze europejskiej.
Fantastyka humorystyczna w literaturze nowożytnej
W późniejszych epokach motywy fantastyczne nadal wykorzystywano do tworzenia opowieści satyrycznych i komicznych.
Szczególne znaczenie miała twórczość François Rabelais’go, autora Gargantui i Pantagruela, w której niezwykłe wydarzenia i fantastyczne postacie zostały połączone z humorem oraz satyrą.
Ważnym elementem tej tradycji było przedstawianie rzeczywistości w sposób przesadny, absurdalny i karykaturalny.
Fantastyka pozwalała autorom swobodnie przekraczać ograniczenia realistycznej narracji, tworząc sytuacje niemożliwe, lecz służące przedstawianiu rozpoznawalnych ludzkich zachowań.
Podobne rozwiązania pojawiały się w późniejszych utworach satyrycznych, w których niezwykłe podróże, fantastyczne społeczeństwa i nadprzyrodzone wydarzenia umożliwiały komentowanie rzeczywistości.
Jonathan Swift i fantastyczna satyra
Jednym z najważniejszych przykładów połączenia fantastyki z satyrą były Podróże Guliwera Jonathana Swifta z 1726 roku.
Utwór przedstawiał niezwykłe wyprawy do fantastycznych krain, których mieszkańcy różnili się od ludzi wyglądem, obyczajami i sposobem organizacji społeczeństwa.
Fantastyczne światy stanowiły narzędzie krytycznej obserwacji ludzkich zachowań.
Swift wykorzystywał niezwykłość przedstawianych społeczeństw do ukazywania absurdów życia politycznego, społecznego i intelektualnego.
Podobnie jak w starożytnej komedii, fantastyka nie była jedynie ozdobą opowieści, lecz podstawowym środkiem pozwalającym autorowi przedstawić satyryczny obraz rzeczywistości.
Wolter i fantastyka filozoficzna
W XVIII wieku fantastyczne motywy pojawiały się również w powiastkach filozoficznych Woltera.
Autor wykorzystywał niezwykłe wydarzenia, egzotyczne scenerie i nierealistyczne sytuacje do przedstawiania problemów filozoficznych oraz krytyki ludzkich przekonań.
Wśród jego utworów znajdują się Zadig (1748) oraz Kandyd (1759).
Fantastyka służyła w nich nie tylko budowaniu niezwykłej opowieści, lecz również ukazywaniu sprzeczności między ludzkimi oczekiwaniami a rzeczywistością.
Humor i satyra pozwalały autorowi przedstawiać poważne zagadnienia w formie przystępnej opowieści literackiej.
Fantastyka humorystyczna w literaturze dziecięcej
W XIX wieku ważnym obszarem rozwoju fantastyki humorystycznej stała się literatura dziecięca.
Baśnie, opowieści o magicznych przedmiotach oraz historie przedstawiające niezwykłe przygody dzieci umożliwiały łączenie fantastyki z komizmem.
Szczególne znaczenie miała twórczość Hansa Christiana Andersena, Charlesa Dickensa oraz Lewisa Carrolla.
W utworach tych fantastyczne wydarzenia mogły służyć zarówno przedstawianiu poważnych zagadnień, jak i tworzeniu zabawnych sytuacji.
Literatura dziecięca pozwalała również na swobodniejsze wykorzystywanie absurdu, nonsensu i nieoczekiwanych przemian rzeczywistości.
Lewis Carroll i humor nonsensowy
Jednym z najważniejszych twórców fantastyki humorystycznej XIX wieku był Lewis Carroll.
Jego powieść Alicja w Krainie Czarów z 1865 roku przedstawiała świat, w którym zwyczajne zasady logiki i codziennego doświadczenia zostają zastąpione przez absurdalne reguły.
Bohaterka spotyka niezwykłe istoty, uczestniczy w nieprawdopodobnych wydarzeniach i próbuje zrozumieć rzeczywistość podporządkowaną nonsensowi.
Humor Carrolla opiera się przede wszystkim na grze językowej, paradoksach oraz zaskakujących sposobach rozumowania postaci.
Fantastyka nie stanowi w tej opowieści jedynie tła wydarzeń, lecz jest podstawowym źródłem komizmu.
Twórczość Carrolla odegrała istotną rolę w rozwoju literatury wykorzystującej absurd i nonsens jako podstawowe środki artystyczne.
E. Nesbit i humorystyczna fantastyka dziecięca
Na przełomie XIX i XX wieku ważną przedstawicielką fantastyki dziecięcej była E. Nesbit.
Jej utwory łączyły niezwykłe wydarzenia z codziennym życiem dzieci, wykorzystując humor wynikający z nieoczekiwanych konsekwencji działania magii.
Wśród najbardziej znanych książek autorki znalazły się The Phoenix and the Carpet (1904) oraz The Story of the Amulet (1906).
Nesbit przedstawiała bohaterów, którzy spotykali fantastyczne istoty i korzystali z niezwykłych przedmiotów, lecz reagowali na te wydarzenia w sposób bliski zwyczajnym dzieciom.
Kontrast między magicznymi możliwościami a codziennymi problemami stawał się jednym z głównych źródeł humoru.
Jej twórczość przyczyniła się do rozwoju odmiany fantastyki, w której niezwykłość przenika zwyczajne życie bohaterów.
Thorne Smith i amerykańska fantastyka humorystyczna
W pierwszej połowie XX wieku ważnym przedstawicielem amerykańskiej fantastyki humorystycznej był Thorne Smith.
Jego twórczość wykorzystywała nadprzyrodzone wydarzenia do przedstawiania absurdalnych sytuacji rozgrywających się we współczesnym świecie.
Wśród jego utworów znajdowały się powieści Topper (1926) oraz The Night Life of the Gods (1931).
Smith łączył fantastykę z satyrą obyczajową, przedstawiając niezwykłe wydarzenia jako źródło komplikacji w życiu zwyczajnych ludzi.
W jego opowieściach nadprzyrodzone istoty i magiczne zjawiska pojawiały się w otoczeniu współczesnej cywilizacji.
Takie zestawienie umożliwiało tworzenie humoru wynikającego z konfrontacji fantastyki z codziennymi przyzwyczajeniami bohaterów.
Robert Bloch i humor w literaturze fantastycznej
W amerykańskiej literaturze XX wieku humorystyczne elementy fantastyki pojawiały się również w twórczości Roberta Blocha.
Pisarz wykorzystywał motywy nadprzyrodzone i groteskowe, łącząc je z czarnym humorem oraz satyrycznym przedstawieniem rzeczywistości.
Jego twórczość stanowiła przykład przenikania się fantastyki, grozy i komizmu.
Humor mógł pojawiać się nawet w opowieściach wykorzystujących makabryczne wydarzenia, tworząc kontrast między przerażającą tematyką a absurdalnym sposobem jej przedstawienia.
Rozwój fantastyki humorystycznej w XX wieku
W XX wieku fantastyka humorystyczna rozwijała się w wielu odmianach literatury.
Autorzy wykorzystywali elementy science fiction, horroru, baśni oraz fantasy, łącząc je z satyrą i absurdem.
Ważnym kierunkiem stało się przedstawianie nadprzyrodzonych wydarzeń w zwyczajnym otoczeniu, gdzie niezwykłość prowadziła do komicznych nieporozumień.
Inną odmianą była parodia tradycyjnych opowieści fantastycznych, w której znane motywy i schematy fabularne przedstawiano w sposób celowo odmienny od ich pierwotnego charakteru.
Rozwój tego rodzaju literatury stworzył podstawy dla późniejszych cykli humorystycznej fantasy, wykorzystujących rozbudowane światy przedstawione.
Terry Pratchett i narodziny „Świata Dysku”
Jednym z najważniejszych twórców współczesnej fantastyki humorystycznej był Terry Pratchett.
Jego pierwsza powieść należąca do cyklu Świat Dysku, Kolor magii, ukazała się w 1983 roku.
Utwór stanowił parodię popularnych konwencji fantasy, zwłaszcza opowieści spod znaku sword and sorcery.
Pratchett stworzył niezwykły świat, którego konstrukcja pozwalała na swobodne wykorzystywanie fantastycznych motywów do celów humorystycznych.
W kolejnych powieściach rozbudowywał tę rzeczywistość, wprowadzając nowych bohaterów, miejsca i wydarzenia.
Cykl stopniowo przekształcił się w rozległy świat literacki, w którym humor stanowił jeden z podstawowych elementów narracji.
Charakterystyka humoru w „Świecie Dysku”
Humor Terry’ego Pratchetta opiera się na łączeniu fantastycznych wydarzeń z obserwacjami dotyczącymi ludzkiego społeczeństwa.
Autor przedstawia świat pełen magii, niezwykłych istot i fantastycznych zjawisk, lecz jego bohaterowie często zachowują się w sposób przypominający zwyczajnych ludzi.
Ważną rolę odgrywa parodia tradycyjnych motywów fantasy.
Pratchett wykorzystuje znane schematy opowieści o bohaterach, czarodziejach i niezwykłych wyprawach, przekształcając je w źródło komizmu.
Charakterystyczną cechą jego twórczości jest również satyra społeczna, w której fantastyczne wydarzenia pozwalają przedstawiać problemy znane z rzeczywistego świata.
Humor nie ogranicza się przy tym do pojedynczych żartów, lecz stanowi podstawę sposobu konstruowania postaci i całej rzeczywistości literackiej.
„Świat Dysku” jako rozbudowany cykl fantastyczny
Popularność pierwszych powieści Terry’ego Pratchetta doprowadziła do rozwoju wielotomowego cyklu.
Kolejne książki przedstawiały różne miejsca i społeczności Świata Dysku, zachowując wspólną fantastyczną rzeczywistość.
Autor stopniowo rozszerzał zakres podejmowanych tematów, wykorzystując humor do przedstawiania zagadnień społecznych, obyczajowych i kulturowych.
Rozbudowana konstrukcja cyklu umożliwiała powracanie do znanych postaci oraz wprowadzanie nowych bohaterów.
W ten sposób Świat Dysku stał się przykładem fantastyki humorystycznej, która nie ogranicza się do parodiowania istniejących utworów, lecz tworzy własną, rozpoznawalną rzeczywistość literacką.
P.G. Wodehouse i tradycja angielskiego humoru
Wśród literackich inspiracji związanych z rozwojem humorystycznej fantasy istotne miejsce zajmuje również angielska tradycja komizmu reprezentowana przez P.G. Wodehouse’a.
Choć jego twórczość nie należy bezpośrednio do fantastyki, charakterystyczny sposób przedstawiania postaci, sytuacji i dialogów stanowił ważny punkt odniesienia dla późniejszych autorów humorystycznych.
Terry Pratchett był porównywany do Wodehouse’a ze względu na sposób konstruowania komicznych sytuacji oraz wykorzystywanie języka jako źródła humoru.
Porównanie to wskazuje na związki fantastyki humorystycznej z szerszą tradycją literatury komicznej.
Fantastyka humorystyczna a parodia
Jednym z najważniejszych środków wykorzystywanych w fantastyce humorystycznej jest parodia.
Autorzy mogą przedstawiać znane motywy literackie w sposób odmienny od tradycyjnego, podważając oczekiwania czytelników.
Bohaterowie przypominający wielkich wojowników mogą okazywać się nieporadni, a magiczne przedmioty mogą prowadzić do nieoczekiwanych komplikacji.
Fantastyczne światy pozwalają również na tworzenie absurdalnych odpowiedników rzeczywistych instytucji i zwyczajów.
Parodia nie musi jednak oznaczać odrzucenia tradycji fantasy. Może stanowić sposób twórczego wykorzystywania jej charakterystycznych elementów.
W tym znaczeniu fantastyka humorystyczna pozostaje związana z innymi odmianami gatunku, jednocześnie przekształcając ich konwencje.
Satyra społeczna i absurd w fantastyce humorystycznej
Fantastyka humorystyczna często wykorzystuje niezwykłe wydarzenia do przedstawiania problemów rzeczywistego świata.
Magia, fantastyczne istoty i niemożliwe sytuacje umożliwiają autorom ukazywanie ludzkich zachowań z odmiennej perspektywy.
Satyra może dotyczyć obyczajów, instytucji społecznych, przekonań oraz sposobów sprawowania władzy.
Absurd pozwala natomiast przedstawiać wydarzenia, których komizm wynika z naruszenia zwyczajnych zasad logiki.
Oba te środki były obecne już w starożytnej komedii, a następnie powracały w literaturze kolejnych epok.
W nowoczesnej fantastyce humorystycznej znalazły szczególnie szerokie zastosowanie dzięki możliwości tworzenia całkowicie wyimaginowanych światów.
Znaczenie fantastyki humorystycznej w rozwoju gatunku
Fantastyka humorystyczna stanowi jeden z nurtów literatury fantastycznej o szczególnie długiej tradycji.
Jej początki można odnaleźć w starożytnej komedii greckiej, gdzie fantastyczne wydarzenia służyły przedstawianiu satyrycznych obrazów społeczeństwa.
W późniejszych epokach tradycja ta rozwijała się w literaturze filozoficznej, satyrycznej i dziecięcej, wykorzystując niezwykłe podróże, magiczne przedmioty oraz absurdalne sytuacje.
Twórczość Lewisa Carrolla i E. Nesbit przyczyniła się do rozwoju humorystycznej fantastyki dziecięcej, natomiast Thorne Smith i inni autorzy XX wieku wykorzystywali nadprzyrodzone wydarzenia do tworzenia satyrycznych opowieści o współczesnym świecie.
Szczególne miejsce w nowoczesnej fantastyce humorystycznej zajmuje Terry Pratchett, którego Świat Dysku połączył parodię tradycyjnych motywów fantasy z rozbudowanym światem literackim i satyrą społeczną.
Fantastyka humorystyczna pozostaje nurtem, w którym wyobraźnia służy nie tylko przedstawianiu niezwykłych wydarzeń, lecz również ukazywaniu ludzkich słabości, sprzeczności i absurdów rzeczywistości.
Bibliografia
- Pringle, David, The Ultimate Encyclopedia of Fantasy, Woodstock: Overlook Press, 1999.