Przedmioty fabularne (ang. plot tokens) to rekwizyty wykorzystywane w literaturze do rozwijania akcji, motywowania postaci, wywoływania konfliktów lub dostarczania środków niezbędnych do rozwiązania określonej sytuacji. W fantasy często przyjmują postać magicznych artefaktów, niezwykłych przedmiotów albo poszukiwanych obiektów o szczególnym znaczeniu dla bohaterów.
Odpowiednio wykorzystane mogą stanowić istotny element konstrukcji fabuły. Ich nadużywanie bywa jednak uznawane za przejaw schematycznego prowadzenia narracji, zwłaszcza gdy przedmiot służy jedynie wygodnemu rozwiązaniu problemu bez odpowiedniego przygotowania wydarzeń.
Rodzaje przedmiotów fabularnych
MacGuffin
MacGuffin to termin związany z Alfredem Hitchcockiem, określający przedmiot, którego zdobycie stanowi cel działań głównych postaci, mimo że jego rzeczywista natura nie ma zasadniczego znaczenia dla fabuły.
Motyw ten jest szczególnie rozpowszechniony w thrillerach i opowieściach kryminalnych, lecz występuje również w fantasy. Poszukiwanie MacGuffina stwarza powód do konfliktu między protagonistą a antagonistą, ponieważ obie strony pragną wejść w jego posiadanie.
Sam przedmiot często pozostaje słabo opisany, a niekiedy jego właściwości nie zostają w ogóle przedstawione. W końcowej części opowieści może utracić znaczenie, ponieważ najważniejszą funkcję spełnił już wcześniej, doprowadzając do konfrontacji bohaterów.
Strzelba Czechowa
Strzelba Czechowa (ang. Chekhov’s Gun) to motyw polegający na wprowadzeniu na wczesnym etapie opowieści przedmiotu, który początkowo wydaje się nieistotny, lecz później okazuje się niezbędny dla rozwoju wydarzeń.
Nazwa pochodzi od wypowiedzi dramaturga Antona Czechowa z końca XIX wieku, dotyczącej konieczności wykorzystywania w przedstawieniu teatralnym wcześniej zaprezentowanych rekwizytów. Czechow podkreślał w ten sposób znaczenie ograniczania elementów scenicznych do tych, które mają rzeczywiste uzasadnienie.
Współczesne zastosowanie terminu kładzie większy nacisk na późniejsze, często zaskakujące wykorzystanie pozornie nieprzydatnego przedmiotu.
Strzelba Czechowa może być uznawana za przykład skutecznego zapowiadania przyszłych wydarzeń, jednak jej ocena pozostaje przedmiotem dyskusji. W niektórych przypadkach traktowana jest jako uproszczona odmiana deus ex machina, pozwalająca rozwiązać konflikt dzięki dogodnie wprowadzonemu wcześniej rekwizytowi.
Dingus
Dingus to przedmiot techniczny lub magiczny artefakt, który okazuje się wyjątkowo użyteczny dokładnie w chwili, gdy bohaterowie go potrzebują. Nazwa terminu wywodzi się ze staro-wysoko-niemieckiego określenia oznaczającego rzecz.
Motyw ten jest zbliżony do Strzelby Czechowa, jednak jego charakterystyczną cechą jest mało prawdopodobna dostępność odpowiedniego przedmiotu w dogodnym momencie.
Dingus może przyjmować postać urządzenia, materiału lub artefaktu umożliwiającego przezwyciężenie przeszkody, która wcześniej wydawała się niemożliwa do pokonania. Przykładem jest przypadkowe odnalezienie rzadkiego surowca niezbędnego do naprawienia wyjątkowej broni.
Ze względu na przypadkowość takiego rozwiązania Dingus jest zazwyczaj uznawany za nieudane zastosowanie mechanizmu deus ex machina. Mimo to pozostaje często spotykanym elementem opowieści fantasy.
Plot coupon
Plot coupon to termin wprowadzony przez Nicka Lowe’a, oznaczający przedmiot, którego posiadanie lub wykorzystanie stanowi podstawowy warunek zwycięstwa protagonisty.
W odróżnieniu od MacGuffina przedmiot ten ma bezpośrednie znaczenie dla rozstrzygnięcia fabuły. Bohater osiąga sukces przede wszystkim dzięki zdobyciu lub użyciu określonego artefaktu.
Częstą odmianą tego motywu jest podzielenie niezbędnego przedmiotu na kilka części, które protagonista musi kolejno odnaleźć i zgromadzić. Konstrukcja ta bywa żartobliwie porównywana do zbierania kuponów, których odpowiednia liczba pozwala otrzymać nagrodę w postaci zwycięstwa.
Znaczenie w konstrukcji fabuły
Poszczególne rodzaje przedmiotów fabularnych różnią się przede wszystkim pełnioną funkcją. MacGuffin motywuje działania i konflikty postaci, Strzelba Czechowa nadaje późniejsze znaczenie wcześniej wprowadzonemu rekwizytowi, Dingus dostarcza dogodnego rozwiązania problemu, natomiast plot coupon stanowi warunek osiągnięcia ostatecznego celu.
Ich skuteczność zależy od sposobu włączenia w strukturę opowieści. Mogą służyć budowaniu spójnej narracji, ale wykorzystywane bez odpowiedniego uzasadnienia stają się sposobem na zastąpienie starannie skonstruowanego ciągu przyczynowo-skutkowego.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.