Fabuła wyprawy (ang. quest plot) to schemat narracyjny charakterystyczny dla mitologii i literatury fantasy, w którym bohater opuszcza znany sobie świat, wkracza w rzeczywistość pełną nadprzyrodzonych zjawisk, pokonuje niebezpieczeństwa i zdobywa niezwykłą nagrodę. Po zakończeniu przygody powraca do dawnego otoczenia, odmieniony przez swoje doświadczenia i zdolny do przyniesienia korzyści innym ludziom.
Schemat ten wiąże się z koncepcją monomitu, znanego również jako podróż bohatera (ang. Hero’s Journey), opisującą wspólne elementy opowieści pochodzących z różnych kultur i epok.
Monomit Josepha Campbella
Koncepcję monomitu opracował Joseph Campbell, przedstawiając ją w książce The Hero with a Thousand Faces (1949). Na podstawie analizy mitów i opowieści przekazywanych przez kolejne pokolenia badacz wskazał powtarzającą się strukturę narracyjną, obecną w wielu ważnych i trwałych tradycjach literackich.
Wśród przykładów ilustrujących tę strukturę znajdują się Epos o Gilgameszu, Odyseja Homera, opowieści o poszukiwaniu Świętego Graala oraz The Wizard of Oz. Pomimo różnic między tymi utworami Campbell dostrzegł w nich podobny model przygód protagonisty.
Termin „monomit” zapożyczył z powieści Jamesa Joyce’a Finnegans Wake (1939). Z czasem koncepcja zyskała szerszą popularność pod nazwą podróży bohatera, natomiast w literaturze fantasy jej najbardziej rozpoznawalną formą stała się wyprawa.
Struktura wyprawy
Według Campbella archetypowa podróż bohatera obejmuje szereg charakterystycznych wydarzeń. Rozpoczyna się od wezwania do przygody, które protagonista początkowo odrzuca. Po przezwyciężeniu niechęci decyduje się jednak opuścić dotychczasowe otoczenie i przechodzi przez niebezpieczną próbę, otwierającą drogę do większego, nieznanego świata.
W trakcie podróży bohater napotyka kolejne zagrożenia oraz spotyka sprzymierzeńców, mentorów i przeciwników. Po dotarciu do celu staje przed szczególnie trudnym wyzwaniem, którego pokonanie pozwala mu zdobyć niezwykłą nagrodę.
Następnie podejmuje próbę powrotu do zwyczajnego świata. Etapowi temu mogą towarzyszyć pościg i ostateczna konfrontacja z wrogimi siłami. Zwycięska wyprawa kończy się powrotem protagonisty, którego doświadczenia doprowadziły do wewnętrznej przemiany.
Campbell wyróżnił w monomicie siedemnaście etapów, jednak nie uznawał ich pełnego występowania za konieczny warunek realizacji schematu. Poszczególne opowieści mogą wykorzystywać jedynie część etapów, a także przedstawiać je w odmiennej kolejności.
Rozwój koncepcji
Późniejsze opracowania teorii Campbella często upraszczały pierwotny model, łącząc kilka etapów w większe jednostki narracyjne. Jednym z najbardziej wpływowych przykładów takiej adaptacji była praca hollywoodzkiego producenta Christophera Voglera.
Vogler przygotował siedmiostronicowe memorandum zatytułowane A Practical Guide to The Hero With a Thousand Faces, które początkowo rozpowszechnił w wytwórni Disney. Dokument szybko zdobył popularność w środowisku filmowym, przedstawiając monomit jako praktyczny schemat konstruowania opowieści.
Następnie Vogler rozwinął zawarte w nim założenia w książce The Writer’s Journey (1992), poświęconej wykorzystaniu podróży bohatera jako podstawy struktury fabularnej.
Zastosowanie w literaturze fantasy
Jednym z powodów powstawania kolejnych wersji monomitu jest jego pierwotny związek z mitologią oraz opowieściami o charakterze religijnym i moralnym. Niektóre spośród etapów wyróżnionych przez Campbella szczególnie dobrze odpowiadają strukturze dawnych mitów, lecz okazują się mniej przydatne podczas analizy lub tworzenia współczesnej fikcji.
Z tego względu późniejsi badacze i autorzy modyfikowali podział na etapy, zmieniali ich nazwy oraz łączyli poszczególne elementy w szersze części narracji. Mimo różnic między tymi ujęciami podstawowa struktura pozostawała niezmienna.
W literaturze fantasy fabuła wyprawy wykorzystuje ten model do przedstawienia podróży przez nieznany świat, kolejnych prób i spotkań oraz decydującego starcia prowadzącego do zdobycia nagrody. Istotnym elementem pozostaje także przemiana bohatera, dzięki której jego powrót oznacza nie tylko zakończenie przygody, lecz również zmianę jego dotychczasowej sytuacji.
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.