Archetyp jest ostatecznym wzorcem, doskonałym przykładem danej rzeczy – przedmiotu nieożywionego, istoty żywej, myśli lub czegokolwiek, co posiada jakąkolwiek formę, nawet jeśli ma ona wyłącznie charakter pojęciowy.
Teoretycznie wszystkie rzeczywiste przejawy danej rzeczy są kopiami archetypu lub zostały przez niego ukształtowane, dzięki czemu w mniejszym lub większym stopniu odpowiadają jego cechom.
Dla każdego określonego wzorca może istnieć tylko jeden archetyp. Jest on formą definiującą, a nawet jego doskonała replika pozostaje jedynie kopią.
Nie oznacza to jednak, że każdy pierwotny fizyczny wzorzec jest archetypem. Archetyp nie jest przedmiotem materialnym, lecz platońskim ideałem istniejącym poza rzeczywistością.
Archetypy w historii i filozofii
Duchy z poematów oraz szamanizmu są archetypami, podobnie jak pola morfogenetyczne opisane w teoriach Ruperta Sheldrake’a.
Sama koncepcja archetypów jest bardzo stara – równie stara jak mity i myślenie szamańskie. Istnieją nawet pewne dowody sugerujące, że archetypy pojawiały się już w prehistorycznych malowidłach jaskiniowych.
Słowo „archetyp” po raz pierwszy zostało użyte w XVI wieku i wywodzi się od starogreckiego określenia oznaczającego „pierwszy wzorzec”.
Archetypy w teorii literatury
Teoria literatury interesuje się przede wszystkim archetypami osobowości, czerpiąc w dużej mierze z prac Carla Junga.
Jung, jeden z twórców współczesnej psychologii, uważał, że ludzka świadomość pozostaje pod wpływem zbiorowej psychiki świata. W jego teorii archetypy są wzorcami istniejącymi w zbiorowej nieświadomości – szablonami, z których korzystamy, aby porządkować nasze doświadczenia związane z postrzeganiem świata oraz kształtować nasze zachowania wobec innych ludzi.
Spory wokół teorii Junga
Do dziś trwają liczne dyskusje dotyczące tego, jak należy interpretować teorie Junga. Niektórzy postrzegają je jako mistyczną koncepcję wspólnego umysłu całej ludzkości. Inni uznają je za opis sposobu, w jaki instynkty i wczesne wzorce kulturowe przetrwały do naszych czasów. Według kolejnych interpretacji mają one odzwierciedlać działanie fizycznych struktur mózgu, podczas gdy inni uważają je po prostu za całkowicie błędne.
Z punktu widzenia teorii literatury nie ma to jednak większego znaczenia. Interesuje się ona archetypami osobowości, które w wyraźny i możliwy do zaobserwowania sposób rzeczywiście istnieją, a to, czy są one rzeczywistymi wzorcami zachowań, czy też wytworem zbiorowego umysłu, ma niewielkie znaczenie.
Archetypy postaci w literaturze
Określone wzorce postaci wielokrotnie powracają w mitach, legendach i współczesnej literaturze. Oczywiście badacze nie są zgodni co do tego, które z nich należy uznać za archetypy, które są jedynie kliszami, a które stanowią typowe, często wykorzystywane modele postaci.
Niektóre z nich są jednak powszechnie uznawane za podstawowe.
Najpopularniejsze archetypy postaci:
- Napęd
- Natura dobra i zła
- Wieczna walka dobra ze złem
- Id i superego
- Animus i anima
- Trickster
- Mentor
- Cień
- Bohater
Archetypy te mogą być widoczne również w postaciach z literatury i filmów fantasy. Harry Potter został przedstawiony jako przykład bohatera typu „everyman” – zwyczajnego chłopca, pochodzącego z trudnego środowiska rodzinnego i niewyróżniającego się początkowo szczególnymi osiągnięciami, który jednocześnie jest zdolny do dokonywania wielkich rzeczy.
Podobnie Albus Dumbledore reprezentuje archetyp mentora. Jego postać łączy rozległą wiedzę z wieloletnim doświadczeniem, a wśród przypisywanych mu osiągnięć wymieniane są między innymi pokonanie Grindelwalda w 1945 roku, odkrycie dwunastu zastosowań krwi smoka oraz prace alchemiczne prowadzone wraz z Nicolasem Flamelem.
Bibliografia
- Harry Potter i Kamień Filozoficzny 2002
- The Ultimate Encyclopedia of Fantasy by David Pringle