Archetypy (ang. archetypes) to pierwotny, idealny wzorzec określający podstawowe cechy przedmiotu, istoty, idei lub innego zjawiska. W ujęciu teoretycznym poszczególne przejawy danego zjawiska stanowią mniej lub bardziej wierne odwzorowania archetypu, który wyznacza ich wspólną formę.
Archetyp nie jest materialnym pierwowzorem, lecz abstrakcyjnym ideałem istniejącym poza bezpośrednio dostępną rzeczywistością. Dla każdego określonego wzorca może istnieć tylko jeden archetyp, a nawet jego doskonałe odwzorowanie pozostaje jedynie kopią.
Pochodzenie koncepcji
Pojęcie archetypu wiąże się z dawnymi tradycjami mitologicznymi i szamańskimi. Istnieją przesłanki wskazujące, że wyobrażenia odpowiadające tej koncepcji mogły pojawiać się już w prehistorycznej sztuce jaskiniowej.
Samo określenie zaczęto stosować w XVI wieku. Wywodzi się ono ze starożytnej greki i oznacza „pierwszy wzorzec”.
Przykładami koncepcji archetypicznych są duchy totemiczne występujące w szamanizmie oraz pola morficzne opisywane w teoriach Ruperta Sheldrake’a. W obu przypadkach chodzi o niematerialne wzorce, które mają stanowić podstawę określonych form lub zjawisk.
Archetypy w psychologii Carla Junga
Istotny wpływ na rozumienie archetypów w teorii literatury wywarły prace Carla Gustava Junga, jednego z twórców współczesnej psychologii.
Jung zakładał, że świadomość człowieka pozostaje pod wpływem wspólnej, zbiorowej psychiki. W jego teorii archetypy stanowią wzorce obecne w nieświadomości zbiorowej, za pomocą których ludzie porządkują swoje doświadczenia i kształtują wzajemne zachowania.
Interpretacja tej koncepcji pozostaje przedmiotem sporów. Teorie Junga bywają rozumiane jako opis wspólnego umysłu ludzkości, wyjaśnienie trwałości instynktów i dawnych wzorców kulturowych albo odzwierciedlenie określonych struktur ludzkiego mózgu. Kwestionowana jest również ich zasadność jako teorii psychologicznej.
Archetypy w literaturze
W teorii literatury szczególne znaczenie mają archetypy osobowości, czyli powtarzające się wzorce postaci i zachowań. Występują one w mitach, legendach oraz współczesnej fikcji literackiej.
Ich obecność można rozpatrywać niezależnie od sporów dotyczących pochodzenia archetypów. Powtarzalność określonych typów postaci jest zjawiskiem rozpoznawalnym zarówno w dawnych opowieściach, jak i w późniejszej twórczości.
Badacze różnią się jednak w ocenie poszczególnych wzorców. Nie zawsze istnieje zgoda co do tego, które postacie należy uznać za archetypiczne, a które stanowią jedynie utrwalone schematy, stereotypowe rozwiązania fabularne lub typowe postacie literackie.
Mimo tych rozbieżności część powtarzających się wzorców osobowości jest powszechnie traktowana jako podstawowe archetypy, wykorzystywane do opisywania i analizowania postaci występujących w literaturze.
Archetypy w literaturze fantasy:
*Linki prowadzą do dogłębnych analiz archetypów
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.