Powstanie siedmiotomowego cyklu o Harrym Potterze było rezultatem wieloletniej pracy literackiej J.K. Rowling, której początki sięgały dziecięcych zainteresowań pisarstwem. Pomysł na historię młodego czarodzieja narodził się w 1990 roku podczas podróży pociągiem z Manchesteru do Londynu, a jego rozwijanie przypadło na okres istotnych przemian w życiu autorki. Pobyt w Portugalii, założenie rodziny, przeprowadzka do Edynburga oraz trudności osobiste i finansowe towarzyszyły tworzeniu świata, którego konstrukcja opierała się na szczegółowym planowaniu, obserwacjach codzienności i doświadczeniach autobiograficznych. Ukończenie pierwszej powieści w 1995 roku zapoczątkowało starania o jej publikację, zakończone zawarciem umowy z Bloomsbury Publishing, a następnie z amerykańskim wydawnictwem Scholastic.
Twórczość literacka przed powstaniem Harry’ego Pottera
Zainteresowanie literaturą towarzyszyło Rowling od dzieciństwa, jednak również w dorosłym życiu pisanie pozostawało dla niej przede wszystkim osobistą pasją. W okresie poprzedzającym narodziny koncepcji Harry’ego Pottera tworzyła krótkie opowiadania, a także ukończyła dwie powieści przeznaczone dla dorosłych czytelników. Żadnej z nich nie przedstawiła wydawcom, ponieważ miała wątpliwości dotyczące ich wartości literackiej.
Niepewność wobec własnych osiągnięć nie skłoniła jej jednak do porzucenia pisarstwa. Przez kolejne lata kontynuowała pracę nad tekstami, traktując tworzenie opowieści jako zajęcie przynoszące satysfakcję niezależnie od perspektyw wydawniczych. Przełom w jej działalności literackiej nastąpił latem 1990 roku, kiedy niespodziewanie pojawił się pomysł na historię chłopca odkrywającego swoje magiczne pochodzenie.
Narodziny koncepcji i planowanie siedmiotomowego cyklu
Pomysł na Harry’ego Pottera narodził się podczas podróży opóźnionym pociągiem z Manchesteru do Londynu. W wyobraźni Rowling ukształtowała się wówczas postać chłopca, który nie zdaje sobie sprawy, że jest czarodziejem. Odkrycie niezwykłych zdolności miało pozwolić mu zrozumieć osobliwe wydarzenia z wcześniejszego życia oraz poznać rzeczywistość, o której istnieniu dotychczas nie wiedział.
Już pierwotna koncepcja obejmowała zasadnicze elementy przyszłej fabuły. Harry miał stopniowo odkrywać własną tożsamość, poznawać przeciwników związanych ze światem magii i mierzyć się z zagrożeniami wynikającymi z ich działalności. Rowling uznała również, że historia może zostać przedstawiona w siedmiu powieściach, z których każda będzie obejmowała kolejny rok nauki bohatera w szkole czarodziejstwa.
Po przyjeździe do Londynu rozpoczęła zapisywanie pomysłów. Przez następnych pięć lat opracowywała założenia całego cyklu, tworząc szczegółowe notatki dotyczące przebiegu wydarzeń, miejsc akcji, zasad funkcjonowania świata czarodziejów oraz charakterystyki bohaterów.
Planowanie obejmowało zarówno najważniejsze konflikty fabularne, jak i drobne szczegóły codzienności. Pisarka przygotowywała materiały dotyczące magicznych zdolności, struktury nauczania w Hogwarcie, pochodzenia i osobowości postaci oraz wydarzeń przewidzianych na kolejne części opowieści. Ustalała również powiązania między bohaterami i sytuacjami, które miały odegrać znaczenie w późniejszych tomach.
Tak szczegółowe opracowywanie fabuły umożliwiało wprowadzanie do początkowych części cyklu elementów zapowiadających przyszłe wydarzenia. Rowling przywiązywała dużą wagę do wewnętrznej spójności świata przedstawionego, starając się, aby kolejne rozwiązania fabularne pozostawały zgodne z wcześniej przyjętymi założeniami.
Jej metoda twórcza nie ograniczała się do przygotowywania tekstowych notatek. Już podczas pracy nad pierwszą powieścią wykonywała szkice przedstawiające bohaterów, które mogłyby posłużyć jako ilustracje, gdyby książka została opublikowana.
Pisarka rozwijała pomysły również podczas podróży i pobytów w hotelach. Wypełniała notesy nazwiskami postaci, opisami miejsc, szkicami oraz informacjami dotyczącymi zasad rządzących światem czarodziejów. Obserwacje codzienności i spontanicznie pojawiające się koncepcje włączała następnie do wcześniej opracowanej struktury opowieści.
Pobyt w Portugalii i praca nad pierwszą powieścią
Wkrótce po narodzinach pomysłu na Harry’ego Pottera Rowling przeprowadziła się do Porto w Portugalii, gdzie podjęła pracę nauczycielki języka angielskiego. Zajęcia prowadziła popołudniami i wieczorami, natomiast poranki przeznaczała na pisanie.
W październiku 1992 roku poślubiła portugalskiego dziennikarza Jorge Arantesa. W lipcu następnego roku urodziła się ich córka Jessica, której imię zostało wybrane na cześć Jessiki Mitford, pisarki i działaczki na rzecz praw człowieka.
Małżeństwo zakończyło się rozwodem. W grudniu 1993 roku Rowling wraz z córką przeniosła się do Edynburga w Szkocji, gdzie mieszkała jej siostra Dianne.
W chwili przeprowadzki miała ukończone trzy pierwsze rozdziały powieści o Harrym Potterze. Zamierzała rozpocząć nowe życie i znaleźć zatrudnienie, jednak początkowo napotkała poważne trudności finansowe.
Edynburg – trudności osobiste i znaczenie pracy twórczej
Po osiedleniu się w Edynburgu Rowling nie mogła znaleźć pracy zapewniającej dochody wystarczające na utrzymanie jej i córki. Jako samotna matka korzystała z pomocy społecznej, jednocześnie kontynuując pracę nad rękopisem pierwszej powieści.
Wspominała ten okres jako szczególnie trudny pod względem osobistym i emocjonalnym. Doświadczała depresji oraz poczucia przygnębienia, a pisanie stanowiło dla niej sposób zachowania aktywności i skupienia uwagi na wyznaczonym celu.
Znaczną część pracy wykonywała w kawiarniach, zwłaszcza w Nicolson’s, gdzie spędzała kilka godzin dziennie, zapisując kolejne fragmenty książki. Niekiedy pracowała nad rękopisem, podczas gdy jej córka spała w wózku.
Rowling początkowo posługiwała się długopisem i papierem, dopiero później przechodząc do korzystania z edytora tekstu. Szczególnie odpowiadała jej swoboda ręcznego pisania, pozwalająca rozwijać pomysły bez konieczności pracy przy komputerze.
Tworzenie historii Harry’ego Pottera miało dla niej znaczenie wykraczające poza realizację ambicji literackich. W okresie niepewności zawodowej i osobistej rozwijanie fikcyjnego świata stanowiło źródło poczucia celu oraz twórczej satysfakcji.
Pisarka początkowo pracowała nad opowieścią przede wszystkim dla własnej przyjemności. Nie traktowała jej jako przedsięwzięcia podporządkowanego oczekiwaniom rynku wydawniczego. Wyobrażona rzeczywistość młodego czarodzieja pozostawała przestrzenią, do której mogła powracać niezależnie od codziennych trudności.
Systematyczne opracowywanie kolejnych rozdziałów pozwalało jej zachować motywację i wytrwałość. Rozwijanie wielotomowej koncepcji wymagało znacznego zaangażowania, lecz jednocześnie dawało poczucie ciągłości pracy nad przedsięwzięciem, które uważała za szczególnie ważne.
Inspiracje autobiograficzne i źródła świata przedstawionego
W procesie tworzenia Harry’ego Pottera istotną rolę odgrywały osobiste doświadczenia Rowling, wspomnienia z dzieciństwa oraz obserwacje ludzi i wydarzeń. Pisarka wykorzystywała rzeczywiste sytuacje jako punkt wyjścia do konstruowania fikcyjnych postaci, scen i elementów świata przedstawionego.
Inspiracje autobiograficzne nie oznaczały jednak bezpośredniego odtwarzania własnego życia. Rowling przekształcała doświadczenia i wspomnienia, dostosowując je do charakteru opowieści oraz zasad funkcjonowania świata czarodziejów.
Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów takiego postępowania jest postać Hermiony Granger. Pisarka przyznawała, że bohaterka została częściowo oparta na jej własnej osobowości z okresu dzieciństwa. Hermiona miała przypominać młodą Rowling, choć stanowiła bardziej wyrazistą i przerysowaną wersję niektórych jej cech.
Podobieństwa między autorką a bohaterami pojawiały się również w szczegółach biograficznych i wyglądzie. Harry Potter obchodzi urodziny 31 lipca, tego samego dnia co Rowling. Zarówno pisarka, jak i jej fikcyjny bohater noszą okulary.
Wiele cech osobowości postaci powstawało na podstawie obserwacji ludzi znanych autorce. Rowling zwracała uwagę na zachowania, indywidualne przyzwyczajenia i relacje międzyludzkie, wykorzystując je następnie podczas tworzenia charakterystyki bohaterów.
Wśród postaci, których konstrukcja wiązała się z osobistymi obserwacjami pisarki, znajdował się Severus Snape. Rowling określała jego zachowanie jako wyraźnie sadystyczne. Wskazywała również na podobieństwa między niektórymi cechami swoich rodziców a postaciami występującymi w powieściach.
Szczególne znaczenie autobiograficzne miała scena, w której Harry spogląda w Zwierciadło Ain Eingarp i widzi swoich zmarłych rodziców. Motyw ten pozostawał związany z doświadczeniami Rowling dotyczącymi utraty bliskiej osoby oraz znaczenia więzi rodzinnych.
Źródłem pomysłów były także codzienne sytuacje, zainteresowania i doświadczenia towarzyskie. Koncepcja gry Quidditch wiązała się z zainteresowaniem pisarki koszykówką oraz obserwacjami relacji między ludźmi.
Niektóre elementy świata przedstawionego powstawały poprzez połączenie kilku niezależnych inspiracji. Rowling wykorzystywała zarówno szczegóły zaczerpnięte z rzeczywistości, jak i rozwiązania stworzone wyłącznie na potrzeby literackiej fantazji.
Konstrukcja bohaterów i rozwój siedmiotomowej opowieści
Jednym z podstawowych założeń twórczych Rowling było przedstawienie bohaterów, którzy stopniowo dojrzewają i zmieniają się wraz z rozwojem fabuły. Siedmiotomowa struktura cyklu umożliwiała ukazanie kolejnych etapów ich dorastania, nowych obowiązków oraz coraz bardziej złożonych doświadczeń.
Pisarka przywiązywała szczególną wagę do indywidualnych cech charakteru i wzajemnych relacji postaci. Zależało jej, aby bohaterowie pozostawali wiarygodni w granicach przedstawionego świata, mimo uczestnictwa w wydarzeniach o nadprzyrodzonym charakterze.
Podkreślała, że Harry Potter nie jest postacią pozbawioną wad ani nieomylnym protagonistą. Jego niepowodzenia, ograniczenia i słabości stanowią istotną część charakterystyki, dzięki której może być bliższy doświadczeniom czytelników.
Podobne znaczenie przypisywała rozwojowi pozostałych bohaterów. Harry i jego przyjaciele dorastają w kolejnych tomach, a ich doświadczenia stają się coraz bardziej skomplikowane. Zmieniają się także relacje między postaciami, wpływając na przebieg wydarzeń i charakter przedstawianych konfliktów.
W pracy nad cyklem Rowling starała się zachować równowagę między humorem, napięciem narracyjnym, przygodą i wyrazistą charakterystyką bohaterów. Wewnętrzna spójność świata przedstawionego pozostawała dla niej równie ważna jak emocjonalne zaangażowanie czytelników.
Szczegółowe planowanie obejmowało również zakończenie historii. Na jednym z etapów pracy nad serią pisarka miała już ukończony ostatni rozdział siódmego tomu, przedstawiający bohaterów w dorosłym życiu, mimo że pozostałe części cyklu nadal znajdowały się w trakcie opracowywania.
Takie podejście pozwalało rozwijać wielotomową narrację przy jednoczesnym zachowaniu wcześniej ustalonego kierunku wydarzeń.
Ukończenie rękopisu i poszukiwanie wydawcy
W 1995 roku Rowling ukończyła pierwszą powieść o Harrym Potterze. W tym okresie pracowała jako nauczycielka języka francuskiego w miejscowej szkole, łącząc obowiązki zawodowe z próbami rozpoczęcia kariery literackiej.
W poszukiwaniu wydawcy nawiązała współpracę z agentem literackim Christopherem Little’em, który przedstawiał rękopis kolejnym oficynom.
Początkowo powieść spotykała się z odmową publikacji. Kilku wydawców odrzuciło tekst, uznając go za zbyt obszerny i zbyt literacki jak na książkę przeznaczoną dla dzieci.
Pomimo kolejnych niepowodzeń Rowling nie zrezygnowała z prób wydania utworu. W 1996 roku otrzymała grant Scottish Arts Council w wysokości 8000 dolarów. Było to pierwsze wsparcie finansowe przyznane jej jako autorce literatury dziecięcej.
Otrzymane środki stanowiły istotną pomoc w okresie, gdy przyszłość wydawnicza powieści pozostawała niepewna.
Umowa z Bloomsbury Publishing i publikacja pierwszej powieści
Przełom nastąpił w 1996 roku, kiedy Bloomsbury Publishing zdecydowało się przyjąć rękopis do publikacji. Wydawnictwo zaoferowało Rowling zaliczkę w wysokości 3300 dolarów.
Decyzji o wydaniu książki towarzyszyła sugestia dotycząca nazwiska autorki umieszczonego na okładce. Wydawca nalegał, aby zamiast pełnego imienia Joanne posługiwała się inicjałami J.K.
Uzasadnieniem tej propozycji było przekonanie, że chłopcy mogą być mniej skłonni do sięgania po książkę, jeśli będą wiedzieli, że została napisana przez kobietę.
Przyjęcie inicjałów doprowadziło do utrwalenia formy nazwiska, pod którą pisarka stała się później rozpoznawalna na całym świecie.
W 1997 roku ukazał się Harry Potter i Kamień Filozoficzny (Harry Potter and the Philosopher’s Stone), rozpoczynając wydawniczą historię siedmiotomowego cyklu.
Publikacja stanowiła rezultat kilkuletniej pracy nad koncepcją świata czarodziejów oraz długotrwałych starań o znalezienie wydawcy.
Amerykańska umowa wydawnicza i międzynarodowy sukces
Jeszcze w 1997 roku powieść Rowling wzbudziła zainteresowanie amerykańskiego rynku wydawniczego. Wydawnictwo Scholastic rozpoczęło starania o uzyskanie praw do publikacji książki w Stanach Zjednoczonych.
Ostatecznie zaoferowało zaliczkę w wysokości 105 000 dolarów, uzyskując prawa do amerykańskiego wydania.
Na rynku amerykańskim powieść ukazała się pod zmienionym tytułem Harry Potter and the Sorcerer’s Stone, odróżniającym tę edycję od brytyjskiego wydania zatytułowanego Harry Potter and the Philosopher’s Stone.
Wysokość zaliczki stanowiła znaczące osiągnięcie finansowe dla początkującej autorki literatury dziecięcej. Uzyskane środki umożliwiły Rowling całkowite poświęcenie się pisarstwu i rezygnację z konieczności łączenia pracy literackiej z innym zatrudnieniem.
Rozmiary zainteresowania powieścią oraz warunki amerykańskiego kontraktu zaskoczyły pisarkę. Przyznawała, że nie była przygotowana na skalę sukcesu ani na wynikające z niego konsekwencje zawodowe.
Wkrótce zawarła również umowę z Warner Brothers dotyczącą praw filmowych do pierwszych dwóch książek o Harrym Potterze. Równocześnie rozpoczęto planowanie produkcji zabawek i innych artykułów związanych z powstającym cyklem.
Rozwój przedsięwzięć wydawniczych, filmowych i licencyjnych sprawił, że Harry Potter zaczął funkcjonować nie tylko jako bohater literacki, lecz także jako przedmiot zainteresowania przemysłu filmowego oraz producentów artykułów komercyjnych.
Sukces ten uznawano za zjawisko nietypowe na rynku literatury dziecięcej. Historia, której pomysł narodził się podczas podróży kolejowej, a pierwsze rozdziały powstawały w okresie osobistych i finansowych trudności autorki, stała się podstawą rozbudowanego przedsięwzięcia wydawniczego o międzynarodowym zasięgu.
Bibliografia
- Schafer, Elizabeth D. Exploring Harry Potter. Osprey, FL : Beacham Pub. Corp., 2000.
