Fantastyka jest gatunkiem literackim obejmującym różnorodne formy narracyjne, których nie sposób ująć w jednej, powszechnie obowiązującej definicji. Jej granice pozostają nieostre, a poszczególne odmiany często przenikają się zarówno wzajemnie, jak i z innymi gatunkami literackimi. Podział fantastyki na podgatunki pozwala wskazać charakterystyczne cechy utworów, jednak nie tworzy zamkniętego ani jednoznacznego systemu klasyfikacyjnego.
Podział fantastyki na podgatunki
Różnice między poszczególnymi odmianami fantastyki można przedstawić na przykładzie trzech utworów reprezentujących odmienne sposoby konstruowania świata przedstawionego i prowadzenia narracji.
Cykl Dresden Files (od 2000) Jima Butchera zaliczany jest do fantastyki miejskiej (urban fantasy). Jego głównym bohaterem jest czarodziej pracujący jako prywatny detektyw we współczesnym Chicago. Charakterystyczną cechą tej odmiany jest osadzenie elementów fantastycznych w realiach współczesnego miasta.
Władca Pierścieni (The Lord of the Rings, 1954) J.R.R. Tolkiena reprezentuje fantastykę wysoką (high fantasy). Akcja rozgrywa się w całkowicie fikcyjnej rzeczywistości zamieszkanej przez niezwykłe i magiczne istoty, a zasadniczą tematykę stanowi epicka walka bohaterów ze złem.
Z kolei Watership Down (1972) Richarda Adamsa należy do fantastyki zwierzęcej (animal fantasy). Utwór przedstawia losy grupy królików obdarzonych inteligencją i instynktami przypominającymi ludzkie. W tej odmianie fantastyki centralne miejsce zajmują zwierzęta wyposażone w cechy właściwe człowiekowi.
Przykłady te wskazują, że podstawą klasyfikacji mogą być zarówno właściwości świata przedstawionego, jak i charakter bohaterów oraz dominujące motywy fabularne.
Przenikanie się odmian fantastyki
Przyporządkowanie utworu do jednego podgatunku staje się trudniejsze, gdy łączy on cechy kilku odmian fantastyki. Przykładem jest cykl Spellsinger Alana Deana Fostera, przedstawiający epicką walkę bohatera ze złem w fikcyjnej rzeczywistości, w której wszystkie zwierzęta posiadają ludzką inteligencję. Utwory te wykorzystują jednocześnie elementy charakterystyczne dla fantastyki wysokiej i zwierzęcej.
Podobne zjawisko występuje w powieści UnLunDun Chiny Miéville’a. Jej bohater pochodzi ze współczesnego Londynu, lecz zostaje uwikłany w walkę ze złem rozgrywającą się w niezwykłej, magicznej, równoległej wersji miasta, zamieszkanej przez fantastyczne istoty. Konstrukcja ta łączy cechy fantastyki miejskiej z elementami narracji charakterystycznymi dla fantastyki wysokiej.
Przenikanie się konwencji nie ogranicza się do podgatunków fantastyki. Utwory fantastyczne mogą również wykorzystywać elementy science fiction, horroru, romansu oraz innych rodzajów literatury. W rezultacie granice między poszczególnymi kategoriami pozostają płynne, a przynależność konkretnego dzieła do określonego podgatunku może być przedmiotem dyskusji.
Klasyfikacje fantastyki mają zatem charakter umowny i służą przede wszystkim porządkowaniu różnorodnych form twórczości literackiej. Nawet podziały akceptowane przez znaczną część badaczy nie eliminują rozbieżności w sposobach definiowania i przyporządkowywania poszczególnych utworów.
Powracające motywy i schematy narracyjne
Obok podziału na podgatunki istotną rolę w fantastyce odgrywają powtarzające się motywy, idee i elementy fabularne, określane mianem tropów (tropes). Występują one również w innych rodzajach literatury, jednak ich obecność i sposób wykorzystania współtworzą charakterystyczne właściwości narracji fantastycznej.
Do szczególnie ważnych tropów należą motyw wyprawy lub poszukiwania (quest) oraz konflikt dobra ze złem (Good versus Evil). Oba schematy mogą pojawiać się w utworach należących do różnych podgatunków, niezależnie od odmienności ich światów przedstawionych, bohaterów i konwencji fabularnych.
Gatunki i podgatunki literatury fantasy:
*Linki prowadzą do dogłębnych analiz gatunków i podgatunków fantasy
- Grimdark
- Military fantasy
- High fantasy
- Sword and sorcery
- Romantic fantasy
- Animal fantasy
- Lost race fantasy
- Urban fantasy
- Fantasy of intrigue
- Mythic fantasy
- Fairy tale
- Alternate history
- Dark fantasy
- Afterlife fantasy
Bibliografia
- Pringle, David, et al. The Ultimate Encyclopedia of Fantasy: The definitive illustrated guide. London: Headline, 2021.