Hierarchia oraz funkcje Valarów i Majarów wykazują wyraźne podobieństwa do panteonu grecko-rzymskiego, jednak pod względem wyglądu, charakteru i atmosfery otaczającej te istoty można dostrzec silniejsze związki z mitologią ludów nordyckich i innych ludów germańskich.
Mitologię nordycką przenika poczucie nieuchronnego przeznaczenia i nadchodzącej katastrofy. Pod tym względem różni się ona od świata bogów greckich i rzymskich, w którym mimo gwałtownych konfliktów, zazdrości i gniewu większą rolę odgrywają rozum oraz mądrość.
Nordyccy bohaterowie i wiele postaci z opowieści J.R.R. Tolkiena łączy natomiast postawa stoickiego fatalizmu, przywiązanie do osobistego honoru oraz gotowość do nieustraszonego stawienia czoła śmierci.
Ragnarök i koniec świata
W obu tradycjach istnieje wizja ostatecznej katastrofy prowadzącej do końca dotychczasowego świata. W mitologii nordyckiej wydarzeniem tym jest Ragnarök, natomiast w mitologii Tolkiena pojawia się koncepcja Końca Świata.
Tolkien przedstawiał ostateczny los świata w sposób niejednoznaczny, jednak pewne podobieństwa do Ragnaröku można odnaleźć również w Wielkiej Bitwie podczas Wojny Gniewu.
Ragnarök rozpoczyna się konfliktem bogów i olbrzymów, którego nadejście oznajmia Heimdall, strażnik bogów, dmąc w swój róg. Wielka Bitwa u Tolkiena zostaje natomiast rozpoczęta dźwiękiem trąby Eönwego, Herolda Valarów.
Mitologia nordycka była tylko jednym z licznych źródeł wykorzystywanych przez Tolkiena, jednak jej wpływ na kształt jego świata jest widoczny zarówno w poszczególnych postaciach, jak i w szerszych motywach dotyczących losu, honoru i ostatecznego konfliktu.
Manwë i Odyn
Manwë, Władca Powietrza i król Valarów, pod względem swojej podstawowej funkcji najbardziej przypomina greckiego Zeusa. Posiada jednak również cechy pozwalające zestawić go z nordyckim Odynem, występującym między innymi jako Valdr Vagnbrautar, „Władca Nieba”.
Obaj są potężnymi, surowymi i siwobrodymi władcami o ogromnych postaciach, noszącymi błękitne płaszcze. Przypisuje się im wyjątkową mądrość, ale zarazem budzą grozę wśród innych istot.
Manwë zasiada na Taniquetilu, najwyższej górze świata, skąd jego wzrok może obejmować całą Ardę. Odyn jako król Asów zasiada natomiast na Hlidskjalfie, strażnicy bogów w Asgardzie, skąd swoim jedynym wszechwidzącym okiem obserwuje wszystkie Dziewięć Światów.
Ulmo i Njord
Ulmo, Władca Wód, może być porównywany z nordyckim bogiem morza Njordem.
Pojawieniu się Ulma z morskich głębin towarzyszy dźwięk Ulumúri, jego wielkiego rogu wykonanego z muszli. Jako władca wód posiada również podległe mu duchy należące do Majarów.
Wśród nich znajdują się Ossë, związany z falami, oraz jego małżonka Uinen, związana ze spokojnymi wodami. Ich odpowiednikami w mitologii nordyckiej są pomniejszy bóg morza Ægir oraz morska bogini Rán.
Varda i Frigg
Varda Elentári, małżonka Manwego, posiada pewne ogólne podobieństwa do Frigg, należącej do Asów małżonki Odyna. Frigg była również często utożsamiana z należącą do Wanów Freyą.
Porównanie pozostaje jednak ograniczone, ponieważ żadna z tych nordyckich bogiń nie jest bóstwem niebios odpowiadającym funkcji Vardy.
Przydomek Elentári oznacza w quenyi „Królową Gwiazd”, podkreślając jej szczególny związek z gwiazdami.
Aulë i nordyccy kowale
Mitologia nordycka nie posiada boga-kowala będącego bezpośrednim odpowiednikiem Aulëgo. Występują w niej jednak postacie związane z niezwykłym kunsztem rzemieślniczym.
Jedną z nich jest krasnoludzki kowal Brokkr, któremu powierzono wykonanie broni i klejnotów przeznaczonych dla bogów. Inną jest legendarny śmiertelny król i bohater Völundr, znany również jako Wayland Kowal.
Aulë jest natomiast nazywany przez krasnoludów Mahalem, czyli „Stwórcą”, ponieważ to on wymyślił ich rasę.
Mandos i Hel
Światy zmarłych w mitologii Tolkiena i tradycji nordyckiej znacznie się od siebie różnią, podobnie jak ich władcy.
Mandos, Sędzia Valarów, jest surowym, lecz łagodnym panem Sal Oczekiwania. W mitologii nordyckiej władzę nad mglistym podziemnym Niflheimem sprawuje natomiast budząca grozę bogini Hel.
Do jej poddanych należą przede wszystkim ci, którzy zmarli wskutek chorób.
Tulkas i Magni
Tulkas Mocny posiada częściowy odpowiednik w nordyckim Magnim Mocnym, synu boga piorunów Thora.
Podstawą tego zestawienia jest przede wszystkim niezwykła siła stanowiąca charakterystyczną cechę obu postaci.
Oromë i Dziki Gon
Oromë, Łowca Valarów, przemierza lasy Ardy z szybkością wiatru, dmąc w swój myśliwski róg Valaróma.
Postać ta wykazuje podobieństwa do Wodena lub Wotana, pana Dzikiego Gonu, będącego jedną z postaci wielkiego boga Odyna. Związek z polowaniem oraz przemierzaniem dzikich przestrzeni stanowi jeden z najważniejszych elementów łączących te wyobrażenia.
Yavanna i Sif
Yavanna, opiekunka wszystkiego, co rośnie, może być zestawiona z nordycką Sif Złotowłosą, boginią zbiorów.
W obu przypadkach istotną częścią charakterystyki postaci jest związek z roślinnością oraz płodnością świata natury.
Vána, Eostre i Idunn
Młodsza siostra Yavanny i małżonka Oromëgo, Vána Zawsze Młoda, jest duchem związanym z wiosennymi kwiatami i ptakami leśnymi.
Jej cechy przypominają połączenie dwóch postaci: bogini wiosny Eostre oraz nordyckiej Idunn, bogini wiecznej młodości.
Estë i Eir
Estë Łagodna posiada odpowiednik w postaci nordyckiej Eir Miłosiernej.
Obie są boginiami związanymi z uzdrawianiem, a ich funkcje koncentrują się na niesieniu ulgi i leczeniu.
Nienna i Hlin
Nienna Płacząca oraz nordycka Hlin Opiekunka tworzą kolejną parę postaci o zbliżonych funkcjach.
Obie związane są z żałobą, cierpieniem i pocieszeniem, reprezentując opiekę wobec istot doświadczających smutku.
Lórien i Nott
Valar Lórien jest władcą snów. Podobną więź ze snem można odnaleźć w postaci nordyckiej bogini Nott, będącej personifikacją nocy.
Zestawienie obu postaci opiera się na ich związku z nocą i sferą marzeń sennych.
Vairë i Urd
Vairë Tkaczka może być porównywana z nordycką Urd. Obie postacie związane są z przeznaczeniem.
Motyw tkania w przypadku Vairë łączy się z funkcją utrwalania i przedstawiania wydarzeń, natomiast podobieństwo do Urd wynika przede wszystkim z ich związku z losem.
Arien i Słońce
Podobieństwa do mitologii nordyckiej występują również wśród Majarów związanych z ciałami niebieskimi.
Arien Złota jest żeńskim duchem ognia i strażniczką Słońca. Odpowiada pod tym względem nordyckiej żeńskiej personifikacji Słońca – Sunn.
Tilion i Máni
Strażnikiem Księżyca jest natomiast męski Maia Tilion Srebrnego Łuku. Jego odpowiednikiem jest nordycki Máni, również będący męską personifikacją Księżyca.
Pod tym względem zarówno mitologia nordycka, jak i świat Tolkiena różnią się od tradycji starożytnej Grecji. Grecy przypisywali tym ciałom niebieskim przeciwne płcie, czcząc boga Słońca Heliosa oraz boginię Księżyca Selene.
Nordyckie elementy mitologii Tolkiena
Podobieństwa pomiędzy Valarami i Majarami a bogami północnej Europy nie tworzą prostego systemu bezpośrednich odpowiedników. Poszczególne postacie Tolkiena łączą cechy pochodzące z różnych tradycji, czego przykładem jest Manwë przypominający pod pewnymi względami zarówno Zeusa, jak i Odyna.
Wpływ nordycki widoczny jest jednak szerzej niż tylko w cechach pojedynczych istot. Obejmuje również atmosferę nieuchronnego przeznaczenia, znaczenie honoru, gotowość bohaterów do walki pomimo świadomości możliwej klęski oraz wizję ostatecznej katastrofy świata. Elementy te zbliżają mitologię Ardy do tradycji północnoeuropejskiej, jednocześnie pozostając częścią szerszego systemu stworzonego przez Tolkiena z inspiracji pochodzących z wielu różnych źródeł.
Powiązane książki
Bibliografia:
- Day, D. (2017) The Heroes of Tolkien: An Exploration of Tolkien’s Heroic Characters, and the Sources that Inspired his Work from Myth, Literature and History. London: Octopus.
*Niektóre linki na stronie są linkami afiliacyjnymi. Jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, Kompendium Fantastyki może otrzymać prowizję. Nie wpływa to na cenę produktu.